Tool voor dansdocenten: lessen, voorstellingen en posities

Een dansles volgt een klassieke, opbouwende structuur: een opening of warming-up die de overgang naar de “dansmodus” markeert, techniekwerk, creatieve verkenning, dan het middenwerk met combinaties waarin de geoefende technieken samenkomen, en tot slot een cooling-down. Elke les begint bij voorkeur met een helder leerdoel: één concrete vaardigheid of één concept dat je leerlingen aan het eind van de les beheersen. Dat kan een techniek zijn, zoals de grand jeté, of een breder begrip zoals muzikaliteit of ruimtelijk bewustzijn.

Voor je lesplan is een methode in zeven stappen een vast referentiepunt: bepaal stijl en niveau (en stem je woordkeus af op de leeftijd), formuleer het leerdoel, speel in op verschillende leerstijlen (maak er voor jonge kinderen een spel van), deel de les in (warming-up, techniek, middenwerk/combinatie, cooling-down), splits de bewegingen op, schrijf het plan uit en controleer ten slotte je materiaal. Een uitgeschreven plan (op de computer, in een schrift of op je telefoon) kun je tijdens de les raadplegen, en een checklist voor je materiaal (muziek, adapters, barres, matten) voorkomt vervelende verrassingen.

Wil je dat leerlingen een beweging onthouden? Geef eerst een eenvoudig gebaar en voeg daar stap voor stap de elementen van het acroniem BASTE aan toe: Body (lichaam), Action (bewegingen op de plaats en verplaatsingen), Space (ruimte: niveau, richting, looplijn, verhoudingen tussen dansers), Time (tijd: vóór of na elkaar dansen, unisono of in contrast) en Energy (bewegingskwaliteit, traag of explosief). Door zo van eenvoudig naar complex te werken, onthouden leerlingen zowel de beweging als de informatie beter.

De warming-up verhoogt de lichaamstemperatuur, maakt spieren, banden en pezen wakker zodat ze krachtig en soepel bewegen, helpt spierscheuringen en overbelaste gewrichten te voorkomen en bereidt dansers mentaal voor op de choreografie. Een eenvoudige eerste stap is alle gewrichten rustig losmaken, van hoofd tot tenen: nek, schouders, polsen, vingers, heupen, knieën en enkels.

Een gangbare opbouw begint met het soepel maken van de gewrichten (langzame, gecontroleerde rotaties van heupen, schouders en nek, zo’n 2 tot 5 minuten), gaat verder met dansspecifieke dynamische mobiliteit en eindigt met spieractivatie. Alles samen duurt dat ongeveer 5 tot 15 minuten, afhankelijk van hoe wakker het lichaam al is. Die tijden zijn richtwaarden: het idee is het lichaam op te warmen zonder het te vermoeien, en tijdens de inspanning moeten dansers nog een gesprek kunnen voeren.

Een les afstemmen op het niveau begint bij je woordkeus en de stijl die je kiest: je leert jonge kinderen een beweging niet op dezelfde manier aan als een gevorderde groep. Bepaal per groep een leerdoel en splits de bewegingen daarop af. Zo boekt iedereen vooruitgang, terwijl de les een gemeenschappelijke opbouw houdt (warming-up, techniek, middenwerk, cooling-down).

Bij het voorbereiden van een choreografie helpt het om bij het einddoel te beginnen en terug te werken (reverse planning). Bepaal daarna welke spiergroepen een beweging vraagt voordat je de volledige beweging uitvoert, en bouw geleidelijk op naar de eindcombinatie. Voor groepscompositie zijn de basistools het unisono (alle dansers voeren tegelijk dezelfde bewegingen uit, voor visuele kracht) en de canon (hetzelfde motief met in de tijd verschoven inzetten, zoals bij een gezongen canon).

De canon kent verschillende varianten, afhankelijk van hoe de inzetten elkaar opvolgen: een opeenvolgende canon, waarbij dansers het motief één voor één met een vaste tussenpoos overnemen; een overlappende canon, waarbij iedereen begint voordat de vorige klaar is; of een stapeling van frasen voor een voller effect. Hoe je die varianten noemt, is eerder een gangbare afspraak in het dansonderwijs dan een vaste norm. Hoe dan ook vraagt een canon om een fijn gevoel voor timing en aandacht voor de anderen, en je kunt hem complexer maken door met het interval te spelen (de timing en de afstand tussen dansers).

Ruimtelijk ontwerp omvat de formaties: de choreograaf werkt met looplijnen (pathways), formaties en niveaus (levels) om textuur en visuele impact te creëren, vooral in een groep of een duet. Daarbij komen hoeken voor diepte, symmetrie (een gelijke verdeling over beide kanten) tegenover asymmetrie, en focus: het centrale aandachtspunt in de ruimte. Om de creativiteit aan te wakkeren kun je leerlingen in trio’s of kwartetten korte dansstudies laten maken, via geleide of gestructureerde improvisatie vanuit een prikkel (poëzie, foto’s, vormen, texturen). Met een webtool als Stancz plaats en bekijk je die formaties in 2D, in 3D en in de Publieksweergave.

Wil je posities zonder misverstand doorgeven, vermijd dan een kaal “links” of “rechts”: dat wisselt met de richting waarin de spreker kijkt. Gebruik liever vaste podiumreferenties. In de internationale podiumtaal heten de zijkanten stage left en stage right, gedefinieerd vanuit de danser die naar het publiek kijkt: stage left is de linkerkant van de danser, stage right de rechterkant van de danser. Stage left ligt dus rechts gezien vanuit de zaal en stage right links: precies omgekeerd aan wat het publiek ziet.

Let op het gezichtspunt: stage left en stage right gaan uit van de danser op het podium, en dat is het spiegelbeeld van wat iemand in de zaal ziet. Zeg bij elke positie dus duidelijk of je “gezien vanuit de zaal” of “gezien vanuit de danser” bedoelt. Voor de diepte is de voorkant van het podium (het voortoneel, downstage) het deel dat het dichtst bij het publiek ligt, en de achterkant (het achtertoneel, upstage) het deel daartegenover. Het podium wordt opgevat als een reeks aangrenzende vlakken die samen een overzichtelijk raster vormen voor artiesten en technici, en dat maakt het een natuurlijk referentiekader voor posities.

Dat denken in vlakken heeft diepe wortels. De Franse termen côté cour en côté jardin bijvoorbeeld (rechts en links, gezien vanuit de zaal) ontstonden rond 1770 bij de Comédie-Française. Het gezelschap speelde toen in de Salle des Machines van het Tuilerieënpaleis, dat aan de ene kant uitkeek op de binnenplaats (cour) van het Louvre en aan de andere kant op de Tuilerieëntuin (jardin). De oudere benamingen “kant van de koning” en “kant van de koningin” verdwenen na de Revolutie. Een gedeeld referentiepunt en een gemeenschappelijk beeld (bijvoorbeeld de formaties in 2D, in 3D of in de Publieksweergave van Stancz) maken het makkelijker om posities aan je leerlingen door te geven.