Ustawienie tancerzy na scenie: metoda i punkty odniesienia

Zanim kogokolwiek ustawisz, nazwij części sceny. Z punktu widzenia widza, czyli patrząc z widowni, prawa strona sceny leży po prawej, a lewa po lewej (we francuskim teatrze: côté cour i côté jardin). Dla wykonawcy stojącego twarzą do publiczności układ się odwraca: strona, którą widownia widzi po lewej, wypada po jego prawej ręce, a ta widziana po prawej – po lewej. Francuzi zapamiętują swoją konwencję skrótem „J-C” (jak Jésus-Christ): J (jardin) po lewej, C (cour) po prawej, w kierunku czytania od strony widowni. Najważniejsza zasada brzmi jednak tak samo w każdym języku: zawsze podawaj punkt widzenia.

Te francuskie terminy mają precyzyjne pochodzenie historyczne. Wywodzą się z układu Sali Maszyn w pałacu Tuileries w Paryżu w XVII wieku. Z centralnej loży króla jedna strona wychodziła na dziedziniec pałacu (cour, stąd côté cour), a druga na Ogród Tuileries (jardin, stąd côté jardin). Konwencja przyjęła się potem we wszystkich teatrach francuskojęzycznych, nawet tam, gdzie żadnego dziedzińca ani ogrodu już nie ma.

Zostają dwa pozostałe punkty odniesienia, związane z głębią. Przód sceny (proscenium) to część najbliżej widza; jego przeciwieństwo, tył sceny (głąb sceny), leży najdalej od publiczności i wyznacza go ściana albo tło sceny. Przód, tył, prawa i lewa strona tworzą razem cztery punkty orientacyjne sceny, którą można sobie wyobrazić jako zbiór przylegających do siebie pól, coś w rodzaju szachownicy. Warto też pamiętać o kulisach (wings): to boczne obszary poza sceną, zasłonięte przed widownią kurtynami lub ścianami dekoracji, przez które tancerze wchodzą i schodzą.

W tańcu scenę wypełnia się w trzech wymiarach: głębokości (od przodu do tyłu sceny), szerokości (od prawej do lewej strony) i poziomów (niski, średni, wysoki). Zadanie choreografa polega właśnie na tym, żeby wpisać w nie kształty i przemieszczenia tancerzy. Myślenie w trzech osiach zamiast na płasko pozwala uniknąć pułapki „wszyscy w jednym rzędzie, w tym samym miejscu” i otwiera dużo bogatsze możliwości odbioru.

Angielskie słownictwo sceniczne częściowo pokrywa się z tymi punktami odniesienia i warto je znać. Upstage oznacza tył sceny, najdalej od publiczności; downstage – przód, najbliżej widzów; stage left i stage right to lewa i prawa strona z punktu widzenia wykonawcy zwróconego twarzą do publiczności (dlatego lewa strona widziana z widowni, house left, odpowiada stage right). Określenia up/down pochodzą z dawnych scen pochyłych (raked), na których tył znajdował się fizycznie wyżej: iść w stronę publiczności znaczyło schodzić, a oddalać się od niej – wchodzić. Uwaga jednak: przód/tył sceny i downstage/upstage opisują tę samą oś przód–tył, ale to odpowiedniki w praktyce, a nie przekłady w pełni wymienne, bo słowa mają różne pochodzenie.

Na podstawie tych osi scenę często dzieli się na dziewięć stref, krzyżując kierunki przód–tył (downstage, center, upstage) z kierunkami bocznymi (left, center, right): downstage left, downstage center, downstage right, center left, center, center right, upstage left, upstage center, upstage right. Środek (center stage) uchodzi za najmocniejsze miejsce gry i naturalny punkt skupienia uwagi na scenie. Taka siatka 3×3 to bardzo popularny, praktyczny podział, wywodzący się głównie z materiałów do nauki teatru, a nie uniwersalna norma: niektóre źródła ograniczają się do kilku głównych punktów odniesienia.

Podstawowe formacje choreografa to linie poziome, linie ukośne, trójkąty, koła i „clumps” (grupki, skupiska). Nie wszystkie działają tak samo: przekątne przesunięte w głąb sceny odbiera się jako bardziej dynamiczne i płynne niż proste linie, a do tego dodają scenie głębi i warstw. Współczesny trend idzie zresztą w tę stronę: odchodzi się od prostych linii na rzecz formacji bardziej zróżnicowanych i bardziej „sprawiedliwych”, dzięki którym widać więcej tancerzy.

Czytelność zależy bezpośrednio od linii wzroku. Przesunięcie rzędów względem siebie (stagger, czyli ustawienie „w szachownicę”) sprawia, że tancerzy z tyłu widać w lukach między osobami z przodu. Dobre ustawienie eksponuje też mocnych tancerzy w różnych miejscach sceny, nie tylko w pierwszym rzędzie. Miejsce każdego zależy zresztą nie tylko od poziomu technicznego: liczą się też wzrost, łatwość zapamiętywania i prezencja sceniczna. Tancerz w downstage center potrzebuje dobrej pamięci, pewności siebie, żeby prowadzić grupę, i dużego wyczucia scenicznego; ten w upstage center to często najwyższa osoba, bo z tyłu nadal ją widać.

Nad ustawieniem grupy pracuje się też za pomocą środków kompozycyjnych. Unisono, w którym wszyscy tancerze robią to samo w tym samym momencie, daje siłę i służy jako punkt odniesienia. Kanon polega na tym, że kolejni tancerze podejmują tę samą frazę ruchową w regularnych odstępach, co daje efekt echa lub rezonansu. Przesunięcie opiera się na nieregularnym albo przypadkowym odstępie, a kaskada łączy w ciąg kolejne wejścia lub działania. Te narzędzia porządkują wykorzystanie sceny w takim samym stopniu jak sam ruch.

Prosta miara odstępów: każdy tancerz powinien zmieścić się we własnym, wyobrażonym hula-hoopie, tak żeby obręcze się nie stykały. Odstęp ma wystarczyć, by uniknąć ścisku, ale bez utraty spójności całej grupy. Żeby przenieść punkty odniesienia z sali ćwiczeń na scenę, warto zaznaczyć miejsca na podłodze znacznikami albo taśmą, zarówno na próbach, jak i na scenie. I wpisywać do choreografii tylko te ustawienia i odstępy, które tancerze opanowali już na próbach.

Z bardzo małymi tancerzami (poniżej 7 lat) lepiej ograniczyć choreografię do maksymalnie dwóch–trzech formacji i unikać przekątnych, które wymagają większego wyczucia miejsca i lepszej koordynacji. To przypadek, w którym prostota ustawienia bezpośrednio przekłada się na udany pokaz. Żeby wcześniej zobaczyć i wypróbować te formacje, możesz skorzystać z narzędzi takich jak Stancz: ustawisz w nim tancerzy i obejrzysz formację w 2D, w 3D oraz w widoku widza.

Gdy ustawienie obejmuje akrobacje w kilka osób, jak w cheerleadingu, role dzieli się jasno. Bazy (bases) zapewniają podparcie i stabilność: unoszą flyera i utrzymują go w równowadze. Flyer (top) to osoba na szczycie, która wykonuje skoki, obroty i figury w powietrzu. Spotter odpowiada za bezpieczeństwo: w każdej chwili gotów zaasekurować i złapać. Jego miejsce określają ścisłe zasady: to członek drużyny znający techniki asekuracji, stoi na powierzchni występu, z boku lub za figurą, może dotykać podstawy figury, nie trzyma niczego, co przeszkadzałoby mu w asekuracji, nie wsuwa tułowia pod figurę i nie stanowi głównej podpory topa; w razie upadku chroni przede wszystkim głowę, kark, plecy i barki. Źródła są zgodne co do tych zasad, ale szczegółowe wymagania zależą od federacji i poziomu zawodów: oficjalne wytyczne znajdziesz w regulaminie właściwej federacji.