Dans koreografisini 2D, 3D ve seyirci gözüyle görmek

Sahne tasarımında zemin planı (ground plan), yukarıdan bakılarak ölçekli çizilmiş bir resimdir; bütün sahne öğelerinin yerini ve boyutlarını, oyuncuların giriş, çıkış ve yollarını ayrıntılı gösteren bir kuşbakışıdır (“bird’s-eye view”). Alanı planlamak için ideal görünüm budur: kim nerede, kim nereye gidiyor ve hangi yoldan.

Görünüş (elevation) ise sahnenin seyirci tarafından bakılarak ölçekli çizilmiş resmidir, yani önden görünümdür. Arka görünüş (“rear elevation”) dekor parçalarının arkasını gösterir, yandan görünüşe ise kesit (“section”) denir. İngilizcede bu çizimlere “elevation” (yükselti) denmesinin nedeni, zemin planına göre dikey olarak kaldırılmış görüntüler olmalarıdır.

İkisi birbirini tamamlar: zemin planı alanı planlar, görünüş seyircinin ne gördüğünü gösterir. Dans gösterileri görünüşten özellikle yararlanır, çünkü o, yalnızca üstten bakışın ortaya çıkaramadığı tüm beden hareketini ve mekânsal desenleri görünür kılar.

Görüş çizgileri (sightlines), seyircinin oturduğu yerden bir gösteride engelsiz ve zorlanmadan görebildiği her şeydir. Yatay görüş çizgileri sahnenin ve sağ/sol bölgelerin görüntüsüyle ilgilidir; örneğin öndeki seyircilerin başları onları kapatabilir. Dikey görüş çizgileri ise basamaklı ya da yükseltilmiş koltuklara bağlıdır ve fazla aşağıda asılı perdeler ya da ışıklar tarafından engellenebilir.

Sahne biçiminin seçimi bu görüş çizgilerini doğrudan etkiler. Dairesel bir sahne (“round staging”), oyuncular çoğunlukla tek bir yöne bakıyorsa sorun yaratır: seyircinin yarısı bu durumda onların sırtını görür. Bu yüzden tasarım, hareketin yalnızca kendi iç mantığına değil, seyircinin gösteriyi nasıl göreceğine odaklanmalıdır.

Bir grup gösterisinde görüş çizgileri kelimenin tam anlamıyla koreografinin bir parçasıdır: iyi görüş çizgileri her seyircinin performansı görebilmesini güvenceye alır. Praktikabl ya da basamaklı platformlar (“risers”), görünürlüğü artırmak ve dinamik bir görsel etki yaratmak için oyuncuları yükseltir; sahne korolarında en yaygın yaklaşım budur. Yine de kesin yükseklikler ve açılar bağlama göre değişir: kesin ölçüler için bir sahne amirine ya da halka açık mekânlarla ilgili yerel kurallara başvurmak daha doğru.

Alanı belirsizliğe yer bırakmadan anlatmak için Fransız tiyatrosu sahnenin dört “ana yönünü” kullanır. Face, sahnenin seyirci tarafındaki kenarı, yani sahne önüdür (Fransızcada oraya “inilir”); lointain ise dip kısmı, yani sahne arkasıdır (oraya “çıkılır”). Côté cour, sahneye bakan seyircinin bakış açısından sahnenin sağ tarafı, côté jardin ise sol tarafıdır. Bu terimler tam da sol ve sağ, sahneden bakınca ve salondan bakınca yer değiştirdiği için vardır: referans çerçevesini her seferinde belirtmek hataları önler. Son olarak sahne (plateau), seyircinin bulunduğu salonun karşısında, oyuncuların hareket ettiği alandır.

Her koltuk aynı algıyı sunmaz. “Prensin gözü” (œil du prince), dekorun perspektifinin bozulmadan görüldüğü bakış açısının adıdır; salondan sahneye bakınca gösterinin en iyi görüldüğü yer de orasıdır. Bu kavram, perspektif ve göz yanılsaması (trompe-l’œil) üzerine kurulmuş bir “yanılsama kutusu” olarak tasarlanan İtalyan tipi sahneden gelir. Ayrıcalıklı, cepheden bir bakış noktası varsayan bu sahne düzeni, önden görünümün tarih boyunca kompozisyonu neden belirlediğini açıklar.

“Perspektif” kelimesinin iki anlamını karıştırmamaya dikkat et: bir yanda İtalyan tipi sahnenin optik ve yanılsamacı perspektifi, öbür yanda koreografi araçlarındaki basit “önden görünüm / seyircinin bakış açısı”. Kuramsal olarak her seyirci aslında farklı bir gösteri görür: aynı temsili ön sırada ve üçüncü balkonda aynı şekilde yaşamazsın. Patrice Pavis’nin Marie-José Mondzain’den aktardığı gibi: “birlikte görmek bir görüşü paylaşmak değildir, çünkü hiç kimse ötekinin gördüğünü asla görmeyecektir.” Tek bir bakış açısı yerine birkaçını denemenin somut yararı buradan gelir.

Bir koreografiyi önizlemek sorunları erkenden yakalamanı sağlar. Bir formasyon programı, sıkıntıları provanın ortasında keşfetmek yerine formasyonların temiz okunup okunmadığını kontrol etmene izin verir. Beyaz tahtaya çizilip silinen eskizlerin ve aralık düzeltmeleriyle dolu mesaj zincirlerinin yerine tek bir görsel kaynak koyar; planlama da konsept hâlâ esnekken, dansçıların zamanını harcamadan önce yapılır.

Somut olarak bu araçlar, “stage picture” denen sahne resmini (oyuncuların belirli bir anda oluşturduğu genel görüntü) birkaç açıdan önizlemek için üstten görünümü (top view) ve 3D görünümü bir araya getirir. Koreografiyi müziğin sayımlarına (count) oturtabilir, girişleri, çıkışları ve tablo değişimlerini sabitleyebilir, aralıkları provadan önce inceleyebilirsin. Formasyon burada, belirli konum ve yönelimlerle, önceden belirlenmiş yollar boyunca birlikte hareket eden dansçıların eşgüdümlü mekânsal düzeni anlamına gelir.

Akademik araştırma da aynı yönü gösteriyor: ChoreoVis yaklaşımı, aralıkları, hizalamayı ve geçişlerin akıcılığını kontrol etmek için yolların izlendiği, zemin kullanımının analiz edildiği ve planlanan koreografinin gerçek hareketlerle karşılaştırıldığı üstten bir görselleştirme öneriyor. Stancz da bu mantığa uyar: zemin planını salonun gerçekte göreceğiyle karşılaştırmak için formasyonları 2D, 3D ve seyirci görünümünde yerleştirip görselleştiren bir web aracıdır.