Dansta diziliş nasıl yapılır? Formasyonlar adım adım

Grup dansında klasik formasyonlar geometrik şekillerdir: daire, kare, baklava dilimi, üçgen, sıra, yıldız, artı ve çapraz. Bunlar, kompozisyonun “mekânsal ilişkiler” dediği alanın parçasıdır; yanlarında gruplamalar (solo, düet, trio, bütün grup) ve alanın kullanımı (dansçıların sıkışık ya da aralıklı, ortada ya da arkada, sağda ya da solda olması) yer alır. Bir formasyon seçmek, aynı anda grubun çizdiği şekle, alt grupların büyüklüğüne ve sahnenin hangi bölgesinin kullanılacağına karar vermek demektir.

Çapraz özel bir ilgiyi hak ediyor: derinlik ve hareket hissi yaratır, görsel olarak daha ilgi çekici çizgiler oluşturur ve dansçıların birbirini gizleme riskini azaltır. Çok dinamik bir çeşidi, hafifçe eğik çapraz sıradır; seyircinin bakışını sahne boyunca gezdirmek için caz ve hip-hop koreografilerinde sık görülür. “X” formasyonu ise her uca ve ortaya birer dansçı koyarak bir doruk noktasının ya da güçlü bir anın altını çizer. V (ya da piramit), bakışı sivri uçtaki dansçıya çeker; bu çoğu zaman sahne önünün ortasına yerleştirilen solisttir.

Terimlere dikkat: formasyon adlarının birçoğu (Flat W, Clustered Diamond, Starburst, Mini Hills...) stüdyo bloglarından gelir ve resmî bir adlandırma sistemi oluşturmaz. Evrensel şekillere bağlı kal (sıra, kol, çapraz, daire, blok ya da kare, V, baklava dilimi, şaşırtmalı sıralar) ve süslü adları basit çeşitlemeler olarak gör. Bu tür bir yerleşim için bazen söz edilen “satranç tahtası” aslında şaşırtmalı sıradır (staggered): sıralar kaydırılır, böylece kimse başka bir dansçının arkasında gizli kalmaz ve herkes seyirciden görünür.

Formasyonlar seçildikten sonra onlara hayat veren şey kompozisyon teknikleridir. Unison, yani bütün dansçıların aynı anda tamamen aynı şeyi yapması, anlatılmak isteneni güçlendirir. Kanon aynı diziyi alır ama herkes aynı anda başlamaz: her dansçı ya da grup düzenli bir kaymayla (örneğin her 2, 3 ya da 4 vuruşta bir) girer; bu da bireyselliği korurken bir referans noktası yaratır. Kanondan ayrı tutulması gereken kaskadda dansçılar sırayla girip çıkarak birbirini izler: hareket katar ve alanın kullanımını canlandırır.

Başka teknikler de akışı zenginleştirir. Kopup yetişmede bir dansçı ya da alt grup unisondan ayrılır, sonra dizinin o an geldiği yerden “yetişir” ve yeniden unisona katılır; bu da tam olarak unison etkisini güçlendirir. Polifonide her dansçı girer, cümlesini istediği kadar tekrarlar ve çıkar; tek bir basit kural vardır: sahne asla boş kalmamalı. Birikim ise hareketlere (A, sonra AB, sonra ABC...) ya da yavaş yavaş eklenen dansçılara uygulanabilir; bu sayede bütün grup sürekli sahnede olmaz.

Bir eserin bütününü yapılandırmak için farklı gelişim biçimleri vardır: senaryo ya da anlatı (klasik balede olduğu gibi giriş-gelişme-sonuç şeklinde doğrusal bir akış), soru/cevap (bir başka hareket ifadesini çağıran bir hareket ifadesi), nakarat/kıta (bir şarkıdaki gibi geri dönen bir dizi), aynı tema üzerine çeşitleme ya da Merce Cunningham tarzında rastlantı. Dansçılar arasındaki ilişkileri de düşün: karşıtlık (yüksek/alçak, büyük/küçük, durağan/hareketli) “renk katar”, simetri ise (solda yapılan bir hareketin sağda tekrarlanması) bir denge ve istikrar duygusu yaratır.

Formasyonları yerleştirmek, sahneyi anlatmak için tiyatrodan ödünç alınmış ortak bir dil gerektirir. Salonda oturan seyircinin bakış açısından sahnenin bir sağ, bir de sol tarafı vardır; seyirciye dönük duran dansçı için bu taraflar tersine döner. Fransız geleneğinde seyircinin sağındaki tarafa côté cour, solundakine côté jardin denir. Bu adlar 17. yüzyılda Tuileries Sarayı’ndan gelir; Fransız Devrimi sırasında kraliyete gönderme yapan eski adların (kralın tarafı, kraliçenin tarafı) yerini aldılar. Bu terimler nerede olduğunu anlatır ama formasyon değildir: alanın adlarını grubun şekliyle karıştırma.

Derinliğin de adları var: sahne önü, sahnenin seyirciye en yakın kısmıdır, sahne arkası ise dip kısmıdır. Fransızca ve İngilizce tiyatro dilinde sahne önüne doğru gitmeye “inmek”, sahne arkasına doğru gitmeye “çıkmak” denir. Bu fiillerin somut bir kökeni var: İtalyan tipi tiyatrolarda sahne, derinlik kazandırmak ve görüşü iyileştirmek için seyirciye doğru eğimliydi; arkaya doğru “çıkılması”, öne doğru “inilmesi” bundan gelir.

Alanın bu dilbilgisi, yerleşimi ve yer değiştirmeleri düşünmek için doğrudan dansa aktarılabilir. İyi bir sahneleme eseri ve müziği tamamlamalı, onlarla yarışmamalıdır: seyirciyi içine çeker, odak noktasıyla oynar ve koreografiyi öne çıkarır. En güvenli yöntem, önce aradığın niyeti ya da duyguyu belirlemek, sonra yerleşimi bu vizyona hizmet edecek şekilde tasarlamaktır; tersi değil.

Provaya girmeden önce çiz. American Ballet Theatre’ın bale metresi Susan Jones, her formasyonun kuşbakışı bir çizimini X ve O işaretleriyle, Amerikan futbolundaki taktik şemaları gibi çıkarmayı öneriyor. Bazı koreograflar da yolları ve aralıkları görmek için küçük nesneler (madenî paralar, satranç taşları, renkli oyun hamuru) kullanıyor; böylece güzergâhları ve geçişleri haritalandırıyor, bir pozun ya da formasyonun etkisini görmek için renkleri eşleştiriyorlar.

Sahnede zemini işaretle: genişliği göstermek için önü ve arkayı numaralandır, derinlik için yatay renkli çizgiler çek; böylece her dansçı yerini bilir. Trafik sıkışıklıklarını yakalamak için Rockettes tekniğini uygula: adımları yapmadan bütün koreografiyi formasyon formasyon yürü. Bu yürüyüş trafik ve zamanlama sorunlarını ortaya çıkarır; dansçıların koşturması gerekiyorsa zamanlamayı ayarla ya da bağlantı adımları ekle. Evrensel bir aralık mesafesi yoktur: sahnenin ölçülerine göre uyarlanır ve yürüyerek kontrol edilir.

Bir formasyonu değiştirirken iyi uygulamaları aklında tut: seviyeleri çeşitlendir (ayakta, diz üstü, sıçrayarak), doğal geçişlere özen göster, solistleri yerleşimle öne çıkar, simetri ile asimetriyi dengele ve grubun bir noktaya yığılmaması için bütün sahneyi kullan. Stancz gibi web araçları bu yerleşimleri 2D, 3D ve seyirci görünümünde kurmana ve görmene olanak tanır; bu da sahnedeki ilk provadan önce seyircinin gerçekte ne göreceğini kestirmene yardım eder.