Grup dansı koreografisi: sahnedeki hareketleri düzenlemek

Kompozisyon teknikleri, dans malzemesini ayıklamaya, düzenlemeye, bir araya getirmeye ve yapılandırmaya yarar: karşıtlıklarla oynamanı, duyguyu güçlendirmeni ya da seyirciyi şaşırtmanı sağlar. Esere tanınabilir ve yeniden üretilebilir bir yapı verirler ve dansın bütün bileşenlerini işe katarlar: beden, zaman, alan, enerji ve diğerleri. Grup kompozisyonunu özellikle farklı kılan da bu sonuncusu, yani başkalarıyla ilişkidir.

En basit teknik unisondur: bütün dansçılar aynı hareketleri aynı anda yapar. Repertuvarın temel tekniklerinden biridir ve birlik, uyum ve grup kimliği duygusu yaratır; bilinçli kullanıldığında ortak deneyimi hemen okunur kılar ve bir ana etki katar. Bunun tam karşısında kontrpuan vardır: en az iki farklı hareket dizisi, farklı dansçılar ya da alt gruplar tarafından aynı anda yapılır; örneğin grubun geri kalanı başka bir dizi dans ederken bir solo. İkisinin arasında karşıtlık, öğeleri (genişlik, enerji, yönelim) bakımından zıt dizileri yan yana koyar; örneğin yavaş ve sürekli hareketlerin yanında ani ve patlayıcı eylemler. Bu da bir kırılma ya da uyumsuzluk yaratır.

Bazı teknikler zamandaki kaymayla oynar. Kanon, aynı hareket dizisini bütün dansçılara yaptırır ama başlangıçlar kademelidir: müzikteki kanonun dansa uyarlanmış hâlidir (aynı cümle, kaydırılmış başlangıç anlarında yeniden alınır). Kaskad ya da ardışıklık, aynı hareketi dansçılara birbiri ardına yaptırır ve stadyumlardaki “Meksika dalgası” gibi bir dalga etkisi yaratır; Récit ARTS sözlüğü onu kanondan açıkça ayırır. Dönüşümlülükte bir kişinin ya da grubun hareketleri sırayla başka birininkilere cevap verir; soru / cevap ise bu mantığı diyalog biçimine taşır: iki dansçının (ya da grubun) cümlelerini sırayla yaptığı bir oyun gibi.

Temel tekniklerin ötesinde, birkaç araç bütünün kurgusunu zenginleştirir. Birikimin iki biçimi vardır: hareket birikimi (A, sonra AB, sonra ABC…) ya da dansçı birikimi (dansçıların yavaş yavaş eklenmesi). Kopup yetişmede bazı dansçılar gruba yeniden katılmadan önce geçici olarak unisondan çıkar; bu, bütünün uyumunu bozmadan derinlik katmanın basit bir yoludur.

Ayna tekniği, iki ya da daha fazla kişiyle, yüz yüze bir ilişki içinde aynı anda aynı şeyi yapmaktır: dansçılar cümlelerini karşı karşıya, eş zamanlı ve hiç kayma olmadan yaparlar. Bunu stüdyodaki aynayla (önünde prova yaptığın cam) karıştırma: burada “ayna” bir nesneyi değil, dansçılar arasındaki bir ilişkiyi anlatır. Bir hareketin ya da dizinin tekrarı ise vurgu, hipnotik bir etki ya da doygunluk yaratır.

Hareketin kendisi de dönüştürülebilir. Çeşitleme, hareketleri bileşenlerini (genişlik, tempo, enerji…) değiştirerek yeniden ele alır. Retrograd, bir cümleyi eylemlerinin sırasını ters çevirerek tersten yapar. Son olarak motif (motif and development), merkezî bir fikri ya da temayı simgeleyen, tekrar eden bir hareket ya da kısa bir dizidir; koreograf onu eser boyunca geliştirir ve dönüştürür. Seyircinin yönünü bulmasına yardım eden ortak bir ip gibidir. Pratik bir not: terimler tam olarak standartlaşmış değil. Fransız geleneği (okullardaki spor dersleri, yani EPS, ve Récit ARTS sözlüğü) unison, kanon, kaskad, ayna, soru-cevap, kontrpuan derken İngilizce konuşulan gelenek (GCSE müfredatları) unison, canon, contrast, motif, retrograde, formations terimlerini kullanır. Tek bir adlandırma sistemi dayatmaktansa genel kalmak daha iyidir.

Toplu yer değiştirmeleri düzenlemek, önce formasyonları, yani dansçıların ve alt grupların sahne alanını nasıl kullandığını düşünmek demektir. Alt grupları solo, düet, trio ya da kuartet olarak kurabilir, bütünü daire, kol, sıra, kare, çapraz ya da kortej şeklinde düzenleyebilirsin. Eseri zenginleştiren, tek tek ele alınan adımların teknik zorluğundan çok, alanın bu düzeninin dansçılar arasındaki ilişkilerle birleşmesidir.

Bu formasyonların yerini tarif etmek için ortak bir sahne dili gerekir. Sahne önü, sahnenin seyirci tarafındaki kenarıdır; sahne arkası ise dip kısmıdır: ikisi birbirinin karşıtıdır. Genişlik ekseninde, seyirciden bakınca sahnenin bir sağ tarafı (Fransızcada côté cour) ve bir sol tarafı (côté jardin) vardır; yön seyircinin bakış açısından verildiği için dansçının sağına ve soluna göre terstir. Fransız tiyatrosunda cour, jardin, face (sahne önü) ve lointain (sahne arkası) sahnenin dört ana yönüdür; cour/jardin adlandırması oyuncuların Tuileries Sarayı’ndaki yerleşiminden gelir ve iki tarafın adını kraliyet locasının konumu belirlemiştir. Önemli bir uyarı: bakış açısını her zaman belirt. İngilizcede downstage (seyirciye doğru, yani sahne önü) ve upstage (dibe doğru, yani sahne arkası) eğimli sahnelerden gelir; stage left ve stage right ise seyirciye dönük oyuncunun bakış açısından tanımlanır, yani onlar da seyirciye göre terstir. Hangi taraftan baktığını söylemeden “solda” yazmak klasik bir hata kaynağıdır.

Bütünün okunurluğu görsel hiyerarşiyle de çalışılır. Sahneyi genişlikte üç, derinlikte üç bölgeden oluşan bir ızgara gibi, yani dokuz konuma bölebilirsin (downstage left/center/right, center left/center/right, upstage left/center/right). Downstage’de ve ortada duran dansçılar en görünür olanlardır ve dikkati en çok onlar çeker: öne çıkarmak istediğin şeyi oraya koyarsın. Stancz gibi bir web aracı bu formasyonları 2D, 3D ve seyirci görünümünde yerleştirip görselleştirmeni sağlar; böylece seyircinin gerçekte ne göreceğini önceden kontrol edersin.

Bir grup koreografisi kaldırışlar içerdiğinde, rollerin paylaşımı estetik kadar güvenlik meselesi de olur. Cheerleading yapılandırılmış bir örnek sunar: bir stunt’ta taşıyıcılar (base) flyer’ı kaldırır, tutar, atar ve yakalar, bu sırada dengesini sağlar (iki taşıyıcılı bir stunt’ta her biri flyer’ın bir ayağını destekler); flyer ya da top, yüksekteki figürleri yapar; spotter da güvenliği sağlar.

Spotter’ın rolü, USASF federasyonunun kurallarında kesin biçimde tanımlanır: bir stunt, piramit ya da toss (atış) sırasında top person’ın baş, boyun, sırt ve omuz bölgesini koruyarak sakatlanmaları önlemek onun birinci sorumluluğudur. Takımın bir üyesi olmalı ve spotting tekniklerini öğrenmiş olmalıdır. Somut olarak genellikle stunt’ın yanında ya da arkasında, performans zemininin üzerinde ayakta durur, gövdesi stunt’ın altına girmez ve gözettiği taşıyıcıya dokunabilecek mesafede olmalıdır. Aynı kişi hem taşıyıcı hem de zorunlu spotter olamaz.

Bu ilkeler grup kaldırışlarındaki rolleri ve güvenlik kültürünü örnekler, ama USASF kuralları özellikle cheerleading’e yöneliktir: klasik ya da çağdaş sahne dansına olduğu gibi uygulanmaz ve evrensel bir norm sayılmamalıdır. Her türlü kaldırış çalışması için internetten toplanmış yönergeler yerine bir federasyona ya da yetkin bir antrenöre dayan. Bir referans olarak, başka toplu disiplinler de grup sanatını kurallara bağlar: baton twirling’de takım yarışması (Team Twirl), teknik kesinlik ile koreografik yaratıcılığın uyumlu bir performansta birleştiği kolektif gücü göstermeyi amaçlar; Fransa’da bu disiplini FFSTB federasyonu yönetir.