Koreografi öğretme: ekibine bilgi kaybetmeden aktarmak

Bir koreografiyi bilgi kaybı olmadan aktarmanın en erişilebilir yolu, yazılı bir dokümanı çekilmiş bir referans videoyla birleştirmektir. Somut olarak, her 8’lik bloğu ana hareketin kısa bir tarifiyle, yönüyle ve seviyesiyle (yüksek, orta ya da yer) yazarsın. Video ise tek başına metnin hiçbir zaman tam olarak gideremediği belirsizlikleri ortadan kaldıran görsel bir dayanak olur.

Yazı artı video ikilisi işe yarar, çünkü iki farklı anlatım biçimini bir araya getirir: yazılı not niyeti ve yapıyı sabitler (blokların sırası, yönler, seviyeler), çekim ise gerçek hareketi, genişliğini ve dinamiğini gösterir. Bir ekip için dağıtması kolay bir formattır: her dansçı videoyu gerektiği kadar tekrar izleyebilir, bölümlerin sırasını bulmak için de notlara bakabilir.

Bu notları düzenlemek için bir koreografinin mekânsal bileşenlerinden yararlanmak işe yarar: seviyeler (yüksek, orta, alçak), zemindeki çizgiler (düz çizgiler, çaprazlar, zikzaklar, spiraller, eğriler) ve grubun oluşturduğu formasyonlar (sıra, kolon, çapraz, kare ya da üçgen gibi geometrik şekiller). Bu öğeleri blok blok açıkça adlandırmak, aktarımı çok daha güvenilir kılar.

Yerleşimleri karışıklık olmadan paylaşmak için tüm ekibin aynı sahne dilini kullanması gerekir. En sık karışıklık sağ ve soldadır: seyirciden bakınca sağda kalan taraf, yüzü seyirciye dönük dansçının solundadır. Fransız tiyatrosu bu yüzden iki yanı seyirciye göre adlandırır: seyirciden bakınca sağ taraf (côté cour) ve seyirciden bakınca sol taraf (côté jardin). Fransızların klasik hafıza tekniği, Jésus-Christ adının baş harflerini (J.C.) sahne çizimine yerleştirmektir: seyirciden bakınca J (Jardin) solda, C (Cour) sağda.

Derinlik, sahne önü ve sahne arkasıyla anlatılır. Sahne önü, sahnenin seyirciye en yakın ön kısmıdır; arka duvarla belirlenen sahne arkası ise seyirciye en uzak noktadır. Sahneler eskiden eğimli olduğu için Fransızcada sahne arkasından sahne önüne gitmeye “inmek”, sahne önünden sahne arkasına gitmeye “çıkmak” deme alışkanlığı kalmıştır. Fransız tiyatro dilindeki “plateau” ise sahneden daha geniş bir alanı anlatır, çünkü kulisleri ve sahne altını da kapsar.

İngilizce kaynaklarla çalışıyorsan dikkat: bakış açısı Fransız sisteminin tersidir. İngilizcede “downstage” seyirciye yaklaşmak, “upstage” ondan uzaklaşmak demektir (eğimli sahnelerden, İngilizcesiyle “rake”ten kalma bir miras). Asıl önemlisi, “stage left” ve “stage right” yüzü seyirciye dönük oyuncunun bakış açısından tanımlanır: “stage right” onun sağıdır, yani seyirciden bakınca sol. Böylece côté cour (seyirciden bakınca sağ) ile “stage right” (dansçının sağı) zıt bakış açılarına dayanır ve sahnenin karşı taraflarını gösterir: yanlış anlaşılmayı önlemek için bunu açıkça söylemek en iyisidir. Büyük bir sahne genellikle dört yön (upstage/downstage, stage left/right) kesiştirilerek dokuz bölgeye ayrılır.

Dokümanların ötesinde dansçılar, rollerini anlayarak ve birbirlerine dayanarak yerlerini akılda tutar. Grupta doğru yerde durmak için rolünü bilmek (solist, formasyonun dayanak noktası ya da tamamlayıcı), gereken ritmi ve alanı önceden kestirmek için diğerlerinin hareketlerini izlemek ve böylece çarpışmalardan kaçınmak gerekir. Köşelere stratejik olarak yerleşmek ve çaprazları kullanmak görsel açıdan daha ilgi çekici çizgiler yaratır, aynı zamanda diğer dansçıları seyircinin gözünden saklama riskini azaltır.

Gösteride uyum sözsüz iletişimden de geçer: bir bakış, bir gülümseme ya da hafif bir el hareketi çoğu zaman senkron kalmaya yeter. Her provadan sonra partnerlerinden yerleşim ve senkron hakkında geri bildirim istemek faydalıdır. Prova pratiği açısından, kendi referans noktalarını ve yerlerini zemine işaretlemek mekânsal hafızayı pekiştiren iyi bir alışkanlıktır; yalnız bunu her mekâna göre yeniden ayarlaman gerekir.

Kompozisyon tekniklerinin dili de toplu ezberlemeye yardım eder, çünkü dansçılar arasındaki ilişkiyi her an adlandırır. Unison, aynı şeyi aynı anda aynı yönde yapmaktır (sadece “birlikte yapmak”tan farklıdır). Kanon, aynı hareketi birkaç kişiyle ama kaydırarak, düzenli aralıklarla yeniden başlatarak tekrarlar. Birikim (accumulation), hep aynı başlangıç noktasından yeniden başlayarak hareketleri art arda ekler (hareketle oynanan bir “kulaktan kulağa”). Bunlara ayna, kaskad, diyalog, temas ya da kaldırış gibi ilişkiler ve gruplanma biçimleri (düet, trio, kuartet) eklenir. Stancz gibi bir web aracı bu formasyonları 2D, 3D ve Seyirci görünümünde yerleştirip görselleştirmeni sağlar; bu da pozisyonları provadan önce hazırlamana ve paylaşmana yardımcı olur.

Bir eseri uzun vadede arşivlemek için uzmanlık isteyen bir bilgi alanı var: hareket notasyonu (dance notation). Bu, insan dansının hareketini ve biçimini sembollerle temsil etmektir; grafik semboller, şekiller, güzergâh çizimleri, sayısal sistemler ya da harf ve kelimelerle yapılan notasyonlar kullanır. Özellikle koreografik eserleri kaydetmek ve yeniden sahnelemek (restaging) için kullanılır. 1948’de Hanya Holm, Kiss Me, Kate için dans partisyonlarını telif hakkıyla koruma altına aldıran ilk Broadway koreografı oldu.

Batı kültüründe en yaygın iki sistem Labanotation ve Benesh Movement Notation’dır. Labanotation (Kinetography Laban olarak da bilinir), Avusturya-Macaristanlı koreograf Rudolf von Laban (1879-1958) tarafından 1920’lerde geliştirildi ve klasik dışı dansla çalışanların hâlâ tercih ettiği sistemdir. Benesh Movement Notation ise 1955’te Rudolf ve Joan Benesh tarafından geliştirildi; öğretimine 1956’da Royal Academy of Dancing’de başlandı. Dünya genelinde bale partisyonlarında Benesh kullanılır, Labanotation ise daha çok klasik dışı dans için tercih edilir.

Önemli bir uyarı: koreografik notasyon uzmanların (koreologların) bilgisidir, herkesin kullanacağı bir araç değildir. Pek çok sistem zaten belirli bir stil için özelleşmiştir ve diğer dans türlerini etkili biçimde anlatamaz; bu da evrensel kullanımını sınırlar. Amatör bir ekip için gündelik işlerde videoya ve basit notlara dayanmak, notasyonu ise profesyonel bir koruma yöntemi olarak akılda tutmak daha iyidir.