Sahnede sağ sol: dansçılar için sahne yönleri

Yalın bir “sağ” ya da “sol”, kime göre olduğu bilinmedikçe hiçbir şey söylemez: seyirciden bakınca sağda kalan taraf, yüzü seyirciye dönük dansçının solundadır. Fransızca bunu sahnenin yanlarını salondan adlandırarak çözer. Côté cour seyirciden bakınca sahnenin sağı, côté jardin ise solu: hem Fransızca Vikipedi’nin hem de Alès’teki ulusal sahne Le Cratère’in terimler sözlüğünün tanımı bu. Yüzü seyirciye dönük bir dansçı için bu, ellerinin tersidir: cour onun solunda, jardin sağında kalır. Bu iki kelimenin bütün değeri, denizcilikteki iskele ve sancak gibi konuşan kişiye göre değişmemesidir: salonda oturan koreograf da sahnedeki dansçı da aynı tarafı kasteder. Fransız sahne teknisyenlerinin bile buna göre lakapları vardır: cour tarafında çalışanlara “courriers”, jardin tarafında çalışanlara “jardiniers” denir.

Bu adlar Comédie-Française’den gelir. 1770’ten itibaren topluluk, Tuileries Sarayı’nın Salle des Machines adlı salonunda oynar; saray bir yanıyla Louvre’un avlusuna (cour), öbür yanıyla Tuileries bahçesine (jardin) bakar. Daha önce, karşılıklı duran kraliyet localarından ötürü “kraliçenin tarafı” ve “kralın tarafı” denirdi; Épernay’deki Gabrielle Dorziat tiyatrosunun (Les Salmanazar) pedagojik kitapçığına göre bu adlar Devrim’le, Terör döneminden sonra ortadan kalkar. Fransızlar arasında üç hafıza tekniği dolaşır. Seyirci için “J.-C.” baş harfleri, tıpkı Jésus-Christ adındaki gibi: sahneye bakarken J jardin solda, C cour sağda. Yüzü salona dönük oyuncu için “côté cour, côté cœur” (cœur kalp demektir): kalp solda olduğu için cour da oyuncunun solundadır. Fransızca Vikipedi bir üçüncüsünü ekler: jarDin kelimesinde bir D vardır, Fransızca droite (sağ) kelimesindeki gibi; jardin oyuncunun sağıdır.

Her dil aynı bakış açısından yola çıkmaz. İngilizce yanları oyuncuya göre adlandırır: stage left, oyuncu seyirciye bakarken onun soludur, yani seyirciden bakınca sağ (côté cour); stage right ise seyirciden bakınca sol (côté jardin). İngilizler seyirciden bakınca sağ taraf için, suflörün durduğu taraf anlamında prompt side da der. Japonca da Fransızca gibi salondan yola çıkar: Japon tiyatro teknisyenleri federasyonunun sözlüğüne göre 上手 (kamite) seyirciden bakınca sağ, yani cour, 下手 (shimote) ise jardin tarafıdır. Vikipedi’ye göre Almanca da yanları salondan sayar; öyle ki birçok opera binası “sol” ve “sağ” yerine semtlerinden alınmış adlar kullanır, Staatsoper Unter den Linden’deki “Berlin” ve “Charlottenburg” gibi. İnternette kuralı ters veren dokümanlar hâlâ dolaşıyor: şüphedeysen kalbe dön; seyirciye bakarken cour kalbinin tarafındadır.

Derinlikte face, yani sahne önü, sahnenin seyirciye en yakın ön kısmıdır; lointain ise arka duvarla belirlenen sahne arkasıdır. Fransızcada sahne önüne “inilir”, sahne arkasına “çıkılır”: Le Cratère’in sözlüğü sahnenin eskiden eğimli olduğunu, Les Salmanazar kitapçığı da daha iyi görüş sağlamak için bazen hâlâ salona doğru çok hafif eğimli olduğunu hatırlatır. Avansahne ya da proscenium, sahne ağzının önünde kalan kısımdır; rampa ise bu ön kenar boyunca uzanan ışık dizisidir, Fransızcadaki “les feux de la rampe” (rampa ışıkları) deyimi de buradan gelir. İngilizce de eğim imgesini korur: downstage seyirciye doğru, upstage arkaya doğru.

Genişliği (sağ, merkez, sol) derinlikle (ön, orta, arka) kesiştirdiğinde herkesin anladığı dokuz bölge elde edersin: ön merkez, sahnenin tam merkezi, arka sol ve benzerleri; sağ ve sol hep seyirciden bakınca. Brezilya’daki CBTIJ’nin çok dilli tiyatro sözlüğü de “downstage right” ifadesini face jardin, “upstage right” ifadesini lointain jardin diye çevirir; yani seyirciden bakınca ön sol ve arka sol. İngilizce el kitapları aynı 3 × 3 ızgarayı kısaltmalarıyla (DSL, DSC, DSR, CSL, CS, CSR, USL, USC, USR) kullanır, ama her zaman oyuncunun bakış açısından: onların downstage left dediği yer, seyirciden bakınca ön sağdır. Bir ekip için bu dokuz ad neredeyse her zaman yeter; ardından adım ya da metreyle netleştirirsin, örneğin “arka sol (seyirciden bakınca), yan perdeden iki metre içeride”.

Yanlarda yan perdeler (pendrillon), yani çoğu zaman siyah kadifeden dar perdeler, kulisleri gizler; Les Salmanazar kitapçığı, giriş ve çıkışlara imkân vermek için bunların sağda ve solda art arda asıldığını belirtir. Sahne böylece önden arkaya ardışık planlara ayrılır; Le Cratère’in sözlüğü her plan için bir ışık barından söz eder: “ikinci planda, seyirciden bakınca solda” girmek, iki yan perde arasındaki belirli bir geçidi gösterir. Kulisler, seyircinin görmediği alandır: yan perdelerin ve arka duvarın arkası. Her dansçı için hangi taraftan ve hangi plandan girip çıktığını not et: seyirciden bakınca sağdan çıkıp soldan geri girmesi gereken bir dansçının arkadan dolaşacağı bir yola ihtiyacı vardır.

Seyircinin gözünde her yer aynı değerde değildir. Alexander Dean ve Lawrence Carra’nın Amerikan sahneleme el kitabı Fundamentals of Play Directing, yönetmen yetiştirmeye yönelik bir kitapta özetlendiği haliyle, altı bölgeyi en güçlüden en zayıfa sıralar: ön merkez, sonra arka merkez, oyuncunun sağındaki ön bölge, solundaki ön bölge, sağındaki arka bölge ve son olarak solundaki arka bölge. Seyirciden bakınca bu sıra şöyle olur: ön merkez, arka merkez, ön sol, ön sağ, arka sol ve arka sağ. Temel fikir basit: bir oyuncu ne kadar yakın ve merkezdeyse bakışı o kadar çeker. Bu bir yasa değil, bir kompozisyon geleneği; başka kaynaklar onu kısmen yalanlıyor.

Dans için ışık tasarımcısı Tom Skelton daha 1955’te Dance Magazine’de, tiyatronun altı bölgeli ızgarasının işe yaramadığını yazıyordu: bir dansçı tek bir hareket cümlesinde birkaç bölgeyi kat eder. Skelton bunun yerine yolları sıraladı: önce arkadan öne merkez ekseni, sonra seyirciden bakınca arka sağdan ön sola uzanan çapraz, sonra öbür çapraz, son olarak da merkezde yaklaşık 4,5 m çapında bir daire. Avustralya’nın Yeni Güney Galler eyaletinde Eğitim Bakanlığı’nın dans materyalleri ise tam tersine, arka duvarla yan duvarın birleştiği seyirciden bakınca arka sağ bölgeyi güçlü sayar. Les Salmanazar kitapçığı son olarak bir Fransız geleneğini aktarır: jardin (seyirciden bakınca sol) “iyi” taraf, kahramanın girdiği taraf olurmuş, tehlike ise cour tarafından (seyirciden bakınca sağ) gelirmiş.

Bir grup için bu sıralamalar en çok kimi nereye koyacağına karar vermeye yarar. Solist ya da güçlü an kolayca ön merkeze gider; dikkati çalmadan sahnede kalması gereken bir grup sahne arkasını tutabilir; çapraz bir çizgi hareket ve derinlik verir, kısa sürede bütün sahneyi kat etmeyi sağlar. Ama her şey seyircinin oturduğu yere bağlıdır. Bu basit bir geometri meselesi: yandaki bir koltuktan bakınca sahnenin o tarafa yakın bir kısmı sahne ağzının arkasında kaybolur, arkada duran bir dansçı da önündekinin arkasında kalabilir. Formasyonlarını bu yüzden yalnızca ortadan değil, salonun birkaç yerinden kontrol et.

Fransız tiyatro dili sahne için bir numaralandırma belirlemez: bu rehber için okunan sözlüklerin hiçbiri numaralandırma vermiyor, her topluluk kendi sistemini kuruyor. İki yabancı sistemi bilmekte yarar var. Japonya’da, salon işletmecisi Theatre Workshop’a göre sahne önünün kenarında ortada bir 0, sonra her iki yana doğru 1, 2, 3 bulunur; aralık 90 cm’dir, yani eski Japon ölçü birimi ken’in yarısı. ABD’de müzikallerde çalışan bir sahne amiri aynı fikri anlatıyor: ortada 0 olan bir sayı çizgisi ve iki ayakta, yani yaklaşık 61 cm’de bir işaret. Bir aralık seç, planına yaz ve stüdyodan sahneye kadar koru.

İşaretlerin kendisi zemine yapıştırılan küçük bant parçalarıdır. Sahne dünyasında çok kullanılan gaffer bant elle yırtılır ve kalitelisi iz bırakmadan sökülür; İngilizce konuşanlar bu işaretlere spike der. İngilizce Vikipedi yaygın kullanımı anlatır: bir oyuncunun yeri için küçük bir çarpı, bir mobilya ya da dekor parçası için bir L, işaretler çoğaldığında kişi ya da öğe başına bir renk, karanlıkta yerini bulman gerektiğinde fosforlu bant. Merkez her zaman kendi işaretini hak eder: yukarıda adı geçen sahne amiri ön merkeze büyük bir T, sahnenin tam merkezine de ayrı bir işaret koyar.

Mümkün olduğunca az işaret koy: yalnızca tam olması gereken yerlere, bir dansçının bir ışığın tam içine ya da bir başkasından doğru uzaklığa düşmesi gereken noktalara. Oyuncular için hazırlanmış bir Japon sözlüğü, fosforlu bandın salondan da görüldüğünü hatırlatır; az kullanmak için bir neden daha. Dans ağırlayan birçok salon siyah bir dans halısı (marley) serer (Bobigny’deki MC93’ün teknik şartnamesi 1,5 m’lik şeritler halinde bir tane listeler): sahne amirine üstüne hangi bandı yapıştırabileceğini sor, bir eserin işaretlerini bir sonrakinin işaretlerini koymadan önce sök ya da iki koreografiyi karıştırmamak için renk değiştir.

Altın kural tek cümleye sığar: ekip başına tek bir sistem ve her yönergede bakış açısı. Ekibin seyirciye göre sağ ve solla çalışıyorsa, tek başına “sağ” ya da “sol” deme, “seyirciden bakınca sağ” de; numaralarla çalışıyorsa, “sağdaki 2” yerine “seyirciden bakınca sağdaki 2” de. Fransızca ya da İngilizce terimler kullanıyorsan (cour ve jardin, stage left ve stage right), ikisinden birinde karar kıl. Seçilen sistemi her formasyonun planının en üstüne, seyirciyi gösteren bir okla yaz ki yeni gelen biri açıklamaya gerek kalmadan okuyabilsin. Bir yönerge salondan geldiğinde, örneğin ön sırada oturan koreograftan, üzerinde anlaşılmış bir bakış açısının onun için de dansçılar için de aynı tarafı gösterdiğini hatırlat: bu kelimelerin kullanılmasının nedeni tam olarak budur.

Stüdyoda ayna genellikle seyircinin yerini tutar: sahne önü ayna tarafıdır ve sahnede seyirciden bakınca sağda kalan taraf, aynaya bakan dansçının solunda kalır. Sahnenin referanslarını prova salonuna aynı merkez ve aynı aralıkla taşı; klasik bale pedagojisi sitesi Ballet Curriculum da bunu öneriyor: derste aynanın önünde numaralar, gösteri günü sahnenin kenarında aynı numaralar. Aynaya sırtını dönerek yapılan provalar da planla, çünkü sahnede seni düzeltecek bir yansıma olmayacak; Dance Informa dergisinde bir dansçı, teknik haftadan hemen önceki bu provaların yarattığı kaygıyı anlatıyor. Bir hareket dizisini ekibe yüzün dönük gösteriyorsan bunu söyle: hareketlerin onlara ters yansır.

Sonra herkese yerini formasyon formasyon ver: her formasyon için her dansçının adı ya da numarası yazılı bir plan, uzun bir sözlü açıklamadan iyidir. Ardından her şeyi gerçek sahnede yeniden ayarla. Le Cratère’in sözlüğü “on verra à la rampe” (“rampada görürüz”, yani sahnede prova yapınca) deyimini aktarır: mesafeler değişir, girişler her zaman beklenen yere düşmez. Fransızca Vikipedi’ye göre yerleşimlerin de eklendiği baştan sona prova türü olan “filage à l’allemande”, son işaretleri koymak için iyi bir andır. Son olarak salona otur, önce ortaya sonra yanlara, kimsenin gizlenmediğini kontrol et.

Stancz, dansçıların yerleşimini hazırlamaya yarayan bir koreografi uygulamasıdır: onları ölçekli bir sahneye yerleştirir, formasyonları art arda dizersin; geçişler müziğine göre canlanır, yukarıdan 2D görünümde, 3D’de ve salondan. Bir bilgisayarın (PC ya da Mac) tarayıcısında kurulum gerektirmeden ve iPhone, iPad ve Android uygulaması olarak, aynı hesapla kullanılır. Her biri 4 formasyonlu 3 koreografiye kadar ücretsizdir, ötesi için ücretli bir abonelik var. Dansçı sayısına uyum sağlayan hazır şekiller olan 19 hazır formasyon sunar ve koreografi başına 500 dansçıya kadar kabul eder.

2D görünüm sahneyi gerçek boyutlarında, metre cinsinden çizer: varsayılan 10 × 6 m, “SAHNE · 10,00×6,00 m” etiketiyle. Üstte ve solda, sol köşedeki 0’dan başlayan, her metrede bir rakam ve her 50 cm’de bir çentik bulunan cetveller uzanır; her zaman görünen iki kesik çizgili merkez çizgisi ortada kesişir. SAHNE ÖNÜ ön kenarın altında, yani planın aşağısında, seyirci tarafında; SAHNE ARKASI arka kenarın üstünde yazılıdır. Izgarayı gösterebilir, dansçıları ızgaraya hizalayabilir ve numaralarını gösterebilirsin. Plan ne sağ ne sol yazar: seyirci aşağıdayken planın sağı seyirciden bakınca sağdır, yani Fransızcadaki côté cour, İngilizcedeki stage left. 10 m’lik bir sahnede üst cetveldeki 7 böylece merkezin 2 m sağına düşer, seyirciden bakınca.

Seyirci görünümü, salondan sorulan soruya cevap verir. “Senin yerin” bölümünde adı olan bir yer seçersin (salon orta, 1. sıra, 1. sıra sağ taraf, sol taraf, sağ taraf, jüri, balkon, kamera) ya da sağı ve solu gösteren salon planında bir koltuğa dokunursun; kamera oraya yerleşip ekibi kadraja alır, ardından görünüm kimin kimin arkasında gizlendiğini ya da o yerden herkesin göründüğünü söyler. 3D görünüm aynı formasyonu hacimli gösterir. Bir koreografiyi salt okunur paylaşmak ücretsizdir: her dansçı ona bakabilir, “Beni vurgula” da kendi dansçısını öne çıkarır. Sınırlar, açıkça: PDF dışa aktarımı yok, aynı anda birden fazla kişiyle düzenleme yok ve okul yönetimi yok.