Sahne planı çizimi: bir dans gösterisi için yöntem

Sahne planı (İngilizce “stage plot”), sahnenin kuşbakışı, yukarıdan görünen bir şemasıdır. Her sanatçının nerede durduğunu, dekor öğelerini ve ekipmanı gösterir. Ses ve ışık tarafında monitörlerin (wedge), mikrofonların, DI kutularının ve elektrik çıkışlarının yerlerini de belirtir. Bir dans gösterisinde ana kullanım yine sanatçıların yerleşimi, dekor ve ışık planıdır: ayrıntılı ses notasyonu daha çok konserleri ve popüler müzik gruplarını ilgilendirir.

Onu komşu bir belgeyle karıştırmamak gerekir: girişleri mikser kanallarına eşleyen ve patch için rehber görevi gören “input list”. İkisi birbirini tamamlar ama ayrı belgelerdir: input list mikseri yönlendirir, sahne planı ise sahnenin fiziksel düzenini.

Canlı gösteri dünyasında birbirini tamamlayan iki plan daha vardır. Vaziyet planı (Fransızca plan de masse), sahneyi, kulisleri, salonu, köprüleri, dekor borularını ve hareketli ekipmanı, sahne zemininin ön kenar çizgisi ve sahne ekseniyle birlikte gösteren bir üstten görünüştür. Kesit planı (plan de coupe) ise salonun, sahne kulesinin, sahne altının ve dekor borularının yandan görünüşüdür. İkisi birlikte mekânın eksiksiz bir okumasını verir.

Sahnenin dört ana referansı sahne önü, sahne arkası ve iki yandır (Fransızcada face, lointain, cour ve jardin). Sahne önü, sahnenin seyirciye en yakın ön kısmıdır; sahne arkası ise seyirciden en uzak, arka duvarla belirlenen ve sahne önünün karşısında kalan dip kısımdır. Bu iki eksen her yerleşimin nasıl okunacağını belirler.

Yeni başlayanların klasik tuzağı yanlardır. Fransız tiyatrosu cour ve jardin’i HER ZAMAN seyircinin bakış açısından tanımlar, asla sanatçınınkinden değil: côté cour seyirciden bakınca sahnenin sağ tarafıdır (yani seyirciye dönük duran sanatçının solu); côté jardin ise seyirciden bakınca sol taraftır (yani sanatçının sağı). Planda bir yanı adlandırırken hep aynı bakış açısını kullan ve “seyirciden bakınca” diye açıkça yaz. Bu terimler bir gelenekten gelir: 1770 civarında, Comédie-Française’ın Tuileries Sarayı’ndaki Salle des Machines’i kullandığı dönemde ortaya çıkmışlardır; salonun bir yanı Louvre’un avlusuna (cour), öbür yanı Tuileries bahçesine (jardin) bakıyordu. Daha önce kullanılan “kralın tarafı” ve “kraliçenin tarafı” adları Fransız Devrimi’nden sonra bırakıldı.

İngilizce kaynaklarla çalışıyorsan bakış açısındaki kaymaya dikkat et. İngilizcede stage left ve stage right, seyirciye dönük duran sanatçının bakış açısından tanımlanır (stage left = onun solu); dolayısıyla salondan bakan biri için yer değiştirir. Upstage arkaya, downstage öne doğru demektir; bu terimler seyirciye doğru eğimli eski sahnelerden (raked stage) gelir: orada “upstage” gitmek fiilen arkaya doğru yokuş çıkmak demekti. Center stage ise sahnenin merkezindeki, en görünür oyun alanıdır.

Bir sahne planı mutlaka bir ölçek belirtmelidir. Fransızca konuşulan canlı gösteri dünyasında en çok anılan ölçek 1/50’dir (plandaki 1 cm = gerçekte 50 cm); 1/100 (1 cm = 1 m) de kullanılır ve okuma ölçekleri 1/20 ile 1/125 arasında değişir. Ses sistemi ve popüler müzik alanında İngilizce kaynaklar daha çok 1 fit için 1/4 inç ölçeğini anar. Dolayısıyla ölçek tek bir kural değil, seçilmesi ve açıkça belirtilmesi gereken bir uzlaşmadır.

Planı kurmanın adımları: 1) bilgileri topla (sahnenin boyutu ve biçimi, kapılar ve sütunlar gibi sabit öğeler); 2) ölçeği belirle; 3) sahnenin dış hatlarını ve kalıcı öğelerini milimetrik kâğıda ya da bir yazılıma çiz; 4) her öğeyi semboller ve bir renk koduyla yerleştir; 5) bir açıklama (lejant) ve bir iletişim satırı ekle (ad, telefon ya da e-posta, tarih ve sürüm). Anılan araçlar arasında Vectorworks, SketchUp, AutoCAD ve bu işe özel çevrim içi oluşturucular var. Formasyonları 2D, 3D ve Seyirci görünümünde yerleştirip görmeye yarayan bir web aracı olan Stancz da sanatçı yerleşimlerini tasarlamak ve paylaşmak için kullanılabilir.

Ölçekli planın sahada çok somut kullanımları vardır: planda ölçülen projektör yerleşimini sahneye aktarmak, yan perdeleri dağıtmak, görüş sınırlarını ve açıkta kalan görüş çizgilerini çizmek, friz perdelerin yüksekliklerini ve ses yayılım açılarını hesaplamak. Doğrudan zeminde ölçmek ve işaretlemek için kâğıt plan vazgeçilmez olmayı sürdürür. Çerçeveyi konumlandıralım: sahne çerçevesi (proscenium), salonla sahne arasındaki açıklığı çevreleyen sabit öğedir ve tabanında sahne önünün zemini bulunur; yangın perdesinin kapatabildiği açıklık budur. Onun arkasındaki hareketli çerçeve (Fransızca manteau d’Arlequin), açıklığın genişliğini ve yüksekliğini dekorun ölçülerine göre ayarlar.

Teslim süreci belli kurallara bağlıdır. Ev sahibi mekân, teknik rider’ına (teknik şartname) dahil olan sahne kesit ve vaziyet planlarını sağlar; topluluk da dekor ve ışık yerleşimlerini bunların üzerine işler. Bir araya getirildiğinde bu belgeler “sahadaki teknik ekipler için eksen, vazgeçilmez öğe” hâline gelir. Dolayısıyla sahne planı tek başına duran bir belge değildir: mekân ile topluluk arasındaki bir alışverişin parçasıdır.

Teknik müdür, mekânın ve topluluğun teknik rider’larını kullanarak karşılama koşullarını belirler, kurulumu ve gösteri dönemini denetler. Mekânın rider’ı sahne ölçülerini, dekor borularının türlerini, askı sistemlerinin yük sınırlarını, seyirci kapasitesini ve ekipman envanterini verir; topluluk ise ışık, ses, personel ve dekor ihtiyaçlarını (motorlar, gergi halatları vb.) bildirir. Işık tarafında ışık yerleşim planı projektörlerin türünü, konumunu, yönünü, ayarını ve rengini belirtir; cue listesi ise gösteri sırasında yapılacak işaretleri ve efektleri kronolojik olarak sıralar.

Teknik rider, gereken asgari sahne ölçülerini ve sahne mekanizmasını belirtmeli (dekor sığıyor mu? sahne uygun mu?), sahne öğelerinin bir tanımını ve fotoğrafını içermeli ve topluluğun teknik sorumlularını iletişim bilgileriyle birlikte göstermelidir. Rider sözleşmenin parçasıdır: her eksiklik yapımcıyı mali olarak sorumlu kılar. Kaynakların koyduğu altın kural: anlaşılmak için özü söyle.