Links en rechts op het podium: de toneeltaal voor dansers

Een kaal “links” of “rechts” zegt niets zolang je niet weet vanuit wie het bedoeld is: wat rechts is gezien vanuit de zaal, is links voor de danser die naar het publiek kijkt. Het Frans lost dat op door de kanten van het podium vanuit de zaal te benoemen. Côté cour is de rechterkant van het podium gezien vanuit het publiek, côté jardin de linkerkant: zo staat het zowel in de Franstalige Wikipedia als in het lexicon van Le Cratère, scène nationale in Alès. Voor een danser die naar het publiek kijkt, is het dus het omgekeerde van zijn handen: cour ligt links van hem, jardin rechts. Het hele nut van die twee woorden is dat ze niet veranderen naargelang wie er spreekt, zoals bakboord en stuurboord op een schip: de choreograaf in de zaal en de danseres op het podium bedoelen dezelfde kant. Ook de Franse toneeltechnici danken er een bijnaam aan: de “courriers” werken aan de kant van cour, de “jardiniers” aan de kant van jardin.

Die namen komen van de Comédie-Française. Vanaf 1770 speelt het gezelschap in de Salle des Machines van het Tuilerieënpaleis, dat aan de ene kant uitkijkt op de binnenplaats (cour) van het Louvre en aan de andere kant op de Tuilerieëntuin (jardin). Daarvoor sprak men van de “kant van de koningin” en de “kant van de koning”, naar de koninklijke loges die tegenover elkaar lagen. Die namen verdwijnen met de Revolutie, na de Terreur, preciseert de educatieve brochure van het théâtre Gabrielle Dorziat (Les Salmanazar, in Épernay). Er circuleren drie Franse ezelsbruggetjes. Voor het publiek de initialen “J.-C.”, zoals Jésus-Christ: J van jardin links, C van cour rechts, als je naar het podium kijkt. Voor de uitvoerder met het gezicht naar de zaal “côté cour, côté cœur” (cœur betekent hart), omdat het hart links zit. De Franstalige Wikipedia voegt er een derde aan toe: jarDin bevat een D, zoals droite, de rechterkant van de acteur.

Niet alle talen vertrekken vanuit hetzelfde standpunt. Het Engels benoemt de kanten vanuit de uitvoerder: stage left is zijn linkerkant als hij naar het publiek kijkt, dus rechts gezien vanuit de zaal (côté cour), en stage right is links gezien vanuit de zaal (côté jardin). Britten zeggen voor die rechterkant gezien vanuit de zaal ook prompt side, de kant waar de souffleur stond. Het Japans vertrekt, net als het Frans, vanuit de zaal: 上手 (kamite) is rechts gezien vanuit het publiek, dus cour, en 下手 (shimote) is jardin, volgens de woordenlijst van de Japanse federatie van theatertechnici. Ook het Duits telt volgens Wikipedia vanuit de zaal, en wel zo dat verschillende operahuizen “links” en “rechts” hebben vervangen door namen uit hun wijk, zoals “Berlin” en “Charlottenburg” in de Staatsoper Unter den Linden. Online circuleren nog altijd overzichten die de regel omdraaien. Twijfel je, denk dan aan het hart: wie naar het publiek kijkt, heeft cour aan de kant van zijn hart.

In de diepte is de voorkant van het podium (in het Frans la face) het deel dat het dichtst bij het publiek ligt, en de achterkant (le lointain) het deel achteraan, begrensd door de achterwand. In het Frans “daal” je af naar voren en “klim” je naar achteren: het lexicon van Le Cratère herinnert eraan dat het podium vroeger schuin afliep, en de brochure van Les Salmanazar dat het soms nog heel licht naar de zaal helt voor een beter zicht. Het voortoneel of proscenium (avant-scène) is het deel vóór de toneellijst, en de rampe is de rij lampen langs die voorrand; vandaar de Franse uitdrukking “les feux de la rampe”, het voetlicht. Het Engels houdt hetzelfde beeld van de helling aan: downstage naar het publiek toe, upstage naar achteren.

Combineer je de breedte (links, midden, rechts) met de diepte (voor, midden, achter), dan krijg je negen zones die iedereen begrijpt: voor-midden, het midden van het podium, achter-links, enzovoort, met links en rechts gezien vanuit de zaal. De meertalige theaterwoordenlijst van het CBTIJ in Brazilië vertaalt “downstage right” trouwens met face jardin en “upstage right” met lointain jardin, dus voor-links en achter-links gezien vanuit de zaal. Engelstalige handboeken gebruiken hetzelfde raster van 3 × 3 met hun afkortingen (DSL, DSC, DSR, CSL, CS, CSR, USL, USC, USR), maar altijd gezien vanuit de uitvoerder: hun downstage left is voor-rechts gezien vanuit de zaal. Voor een dansgroep volstaan die negen namen bijna altijd; daarna verfijn je in passen of meters, bijvoorbeeld “achter-links gezien vanuit de zaal, twee meter van de poot”.

Aan de zijkanten verbergen de poten (in het Frans pendrillons), smalle doeken die vaak van zwart velours zijn, de coulissen. De brochure van Les Salmanazar legt uit dat ze achter elkaar hangen, links en rechts, zodat je kunt opkomen en afgaan. Zo valt het podium uiteen in opeenvolgende vlakken, van voor naar achter, en het lexicon van Le Cratère spreekt van één lichtbrug per vlak: opkomen “in het tweede vlak, links gezien vanuit de zaal” wijst een precieze doorgang tussen twee poten aan. De coulissen zijn de ruimte die het publiek niet ziet, achter de poten en de achterwand. Noteer voor elke danser langs welke kant en in welk vlak hij opkomt en afgaat: een danser die rechts afgaat (gezien vanuit de zaal) en links weer moet opkomen, heeft een weg achterlangs nodig.

Niet elke plek weegt even zwaar in de ogen van het publiek. Het Amerikaanse regiehandboek van Alexander Dean en Lawrence Carra, Fundamentals of Play Directing, zoals samengevat in een studieboek over regie, rangschikt zes zones van sterk naar zwak: voor-midden, dan achter-midden, voor aan de rechterkant van de uitvoerder, voor aan zijn linkerkant, achter aan zijn rechterkant en ten slotte achter aan zijn linkerkant. Gezien vanuit de zaal wordt dat: voor-midden, achter-midden, voor-links, voor-rechts, achter-links en achter-rechts. Het onderliggende idee is eenvoudig: hoe dichterbij en centraler een uitvoerder staat, hoe meer hij de blik trekt. Het is geen wet maar een compositieconventie, en andere bronnen spreken haar deels tegen.

Voor dans schreef lichtontwerper Tom Skelton al in 1955 in Dance Magazine dat het theaterraster met zes zones nutteloos was: een danser doorkruist meerdere zones in één bewegingsfrase. Hij rangschikte liever looplijnen: eerst de middenas, van achter naar voor, dan de diagonaal van achter-rechts naar voor-links (gezien vanuit de zaal), dan de andere diagonaal, en ten slotte een cirkel van ongeveer 4,5 m doorsnee in het midden. Het lesmateriaal dans van het onderwijsministerie van New South Wales noemt daarentegen juist de zone achter-rechts (gezien vanuit de zaal) sterk, daar waar de achterwand en de zijkant samenkomen. De brochure van Les Salmanazar vermeldt ten slotte een Franse traditie: jardin, links gezien vanuit de zaal, zou de “goede” kant zijn, die waar de held opkomt, en het gevaar zou komen van cour, de rechterkant.

Voor een groep dienen die rangschikkingen vooral om te beslissen wie je waar zet. De solist of het sterke moment komt graag voor-midden; een groep die aanwezig moet blijven zonder de aandacht te stelen, kan de achterkant van het podium innemen; een diagonaal geeft beweging en diepte, en laat je in korte tijd het hele podium oversteken. Maar alles hangt af van de plaats van de toeschouwer. Het is gewoon een kwestie van geometrie: vanaf een stoel aan de zijkant verdwijnt een deel van het podium aan die kant achter de toneellijst, en een danser achteraan kan verborgen raken achter wie voor hem staat. Controleer je formaties dus vanaf verschillende plaatsen in de zaal, niet alleen vanuit het midden.

De Franse theatertaal legt geen nummering van het podium vast: de woordenlijsten die voor deze gids zijn gelezen, geven er geen, en elk gezelschap kiest zijn eigen systeem. Twee buitenlandse systemen zijn het kennen waard. In Japan krijgt de voorrand een 0 in het midden, dan 1, 2, 3 naar elke kant, met een tussenafstand van 90 cm, een halve ken, de oude Japanse lengtemaat, volgens zaalbeheerder Theatre Workshop. In de Verenigde Staten beschrijft een inspiciënt van musicals hetzelfde idee: een cijferlijn met een 0 in het midden en een markering om de twee voet, ongeveer 61 cm. Kies een tussenafstand, schrijf hem op je podiumplattegrond en houd hem aan van de studio tot op het podium.

De markeringen zelf zijn kleine stukjes tape op de vloer. Gaffertape, veel gebruikt in de podiumwereld, scheur je met de hand, en goede gaffertape laat geen sporen na als je hem weghaalt; in het Engels heten die markeringen spikes. De Engelstalige Wikipedia beschrijft het gangbare gebruik: een klein kruisje voor de plek van een uitvoerder, een L voor een meubel of een decorstuk, een kleur per persoon of per element als het aantal markeringen groeit, en lichtgevende (fosforescerende) tape als je je plek in het donker moet vinden. Het midden verdient altijd een eigen markering: de inspiciënt die hierboven al aan bod kwam, plakt een grote T voor-midden en nog een markering in het exacte midden van het podium.

Plak zo weinig mogelijk markeringen: alleen de plekken die exact moeten kloppen, waar een danser precies in een lichtvlek of op de juiste afstand van een ander moet uitkomen. Een Japanse woordenlijst voor acteurs wijst erop dat lichtgevende tape ook vanuit de zaal te zien is, nog een reden om er weinig te gebruiken. Veel zalen die dans ontvangen, leggen een zwarte dansvloer (de technische lijst van MC93 in Bobigny vermeldt er een in banen van 1,5 m): vraag de toneelmeester welke tape je erop mag plakken, en haal de markeringen van het ene stuk weg voor je die van het volgende aanbrengt, of wissel van kleur om twee choreografieën niet door elkaar te halen.

De gouden regel past in één zin: één systeem per dansgroep, en bij elke aanwijzing het standpunt erbij. Kies je links en rechts gezien vanuit de zaal, zeg dan nooit een kaal “links” of “rechts”, maar “links vanuit de zaal”; werkt je groep met nummers, zeg dan “de 2 rechts vanuit de zaal” in plaats van “de 2 rechts”. Gebruik je Franse of Engelse termen (cour en jardin, stage left en stage right), houd je dan aan één van de twee. Schrijf het gekozen systeem bovenaan het plan van elke formatie, met een pijl naar het publiek, zodat een nieuwkomer het zonder uitleg kan lezen. En komt een aanwijzing uit de zaal, bijvoorbeeld van de choreograaf op de eerste rij, herinner er dan aan dat een afgesproken standpunt voor hem en voor de dansers dezelfde kant aanwijst: precies daarom spreek je het af.

In de studio neemt de spiegel meestal de plaats van het publiek in: de voorkant van het podium ligt aan de spiegelkant. De kant die op het podium rechts is gezien vanuit de zaal, ligt dan links van de danser die naar de spiegel kijkt. Breng de referentiepunten van het podium over naar de repetitieruimte, met hetzelfde midden en dezelfde tussenafstand, zoals de site over klassieke danspedagogiek Ballet Curriculum aanraadt: nummers voor de spiegel tijdens de les, dezelfde nummers aan de rand van het podium op de dag van de voorstelling. Plan ook repetities met je rug naar de spiegel, want op het podium is er geen spiegelbeeld meer om je te corrigeren; in het magazine Dance Informa herinnert een danseres zich de angst van die repetities vlak voor de technische week. En doe je een combinatie voor met je gezicht naar de groep, zeg het dan: je bewegingen komen dan gespiegeld over.

Geef daarna iedereen zijn plek, formatie per formatie: één plan per formatie, met de naam of het nummer van elke danser, werkt beter dan een lange mondelinge uitleg. Stel vervolgens alles bij op het echte podium. Het lexicon van Le Cratère citeert de Franse uitdrukking “on verra à la rampe”, “we zien het wel bij het voetlicht”, dus zodra er op het podium wordt gerepeteerd: de afstanden veranderen, en de opkomsten vallen niet altijd waar je ze verwachtte. De filage à l’allemande, volgens de Franstalige Wikipedia de doorloop waarin de posities erbij komen, is een goed moment om de laatste markeringen te plakken. Ga ten slotte in de zaal zitten, in het midden en daarna aan de zijkanten, om te controleren dat niemand verborgen staat.

Stancz is een choreografie-app om de plaatsing van dansers voor te bereiden: je zet ze op een podium op schaal, je laat formaties op elkaar volgen, en de overgangen worden geanimeerd op je muziek, in 2D-bovenaanzicht, in 3D en vanuit de zaal. Je gebruikt Stancz in de browser van een computer, pc of Mac, zonder installatie, en als app voor iPhone, iPad en Android, met hetzelfde account. Het is gratis tot 3 choreografieën van elk 4 formaties, en daarboven bestaat er een betaald abonnement. Er zijn 19 presets, kant-en-klare vormen die zich aanpassen aan het aantal dansers, en een choreografie kan tot 500 dansers bevatten.

De 2D-weergave tekent het podium op ware grootte, in meters: standaard 10 × 6 m, met het label “PODIUM · 10,00×6,00 m”. Linialen met een maatverdeling lopen langs de boven- en de linkerrand, met een cijfer bij elke meter en een streepje om de 50 cm, vanaf 0 in de linkerhoek; twee gestippelde middenlijnen, altijd zichtbaar, kruisen elkaar in het midden. VOORKANT staat onder de voorrand, onderaan het plan aan de kant van het publiek, en ACHTERKANT boven de achterrand; je kunt het “Raster” tonen, de dansers met “Uitlijnen op raster” erop laten vastklikken en de “Dansersnummers” tonen. Het plan vermeldt geen links of rechts: met het publiek onderaan is de rechterkant van het plan de rechterkant gezien vanuit de zaal, dus côté cour in het Frans en stage left in het Engels. Op een podium van 10 m valt de 7 op de bovenste liniaal zo op 2 m van het midden, rechts gezien vanuit de zaal.

De Publieksweergave beantwoordt de vraag die je je vanuit de zaal stelt. Onder “Jouw plaats” kies je een plaats met een naam (Parterre midden; 1e rij; 1e rij, rechterkant; Linkerkant; Rechterkant; Jury; Balkon; Camera) of tik je op een stoel op de “Zaalplattegrond”, die de linker- en de rechterkant aangeeft. De camera gaat daar staan en kadreert de groep, waarna de weergave zegt wie verborgen is en achter wie, of meldt: “Iedereen is zichtbaar vanaf deze plaats.” De 3D-weergave toont dezelfde formatie in volume. Een choreografie delen in alleen-lezen is gratis: elke danser kan de choreografie bekijken, en “Markeer mij” licht zijn eigen danser uit. De beperkingen, zonder omwegen: geen PDF-export, niet met meerdere mensen tegelijk bewerken, en geen dansschoolbeheer.