สอนท่าเต้นให้ทั้งทีม: แชร์และซ้อมได้ง่าย

วิธีที่ทำได้ง่ายที่สุดในการส่งต่อท่าเต้นโดยไม่ให้ข้อมูลตกหล่น คือใช้เอกสารเขียนคู่กับวิดีโออ้างอิงที่ถ่ายไว้ ในทางปฏิบัติ ให้เขียนแต่ละชุด 8 จังหวะ พร้อมคำอธิบายสั้นๆ ของท่าหลัก ทิศทาง และระดับ (สูง กลาง หรือพื้น) วิดีโอเป็นตัวช่วยทางสายตาที่แก้ความกำกวม ซึ่งข้อความอย่างเดียวไม่มีทางครอบคลุมได้ทั้งหมด

การจับคู่ข้อความกับวิดีโอได้ผลเพราะรวมสองแบบเข้าด้วยกัน บันทึกที่เขียนไว้ตรึงเจตนาและโครงสร้าง (ลำดับของแต่ละชุด ทิศทาง ระดับ) ส่วนวิดีโอแสดงท่าจริง ขนาดของท่า และพลวัต สำหรับทีม นี่คือรูปแบบที่ส่งต่อได้ง่าย นักเต้นทุกคนดูวิดีโอซ้ำได้บ่อยเท่าที่ต้องการ และเปิดโน้ตเพื่อดูลำดับของแต่ละช่วงได้

เพื่อจัดโครงโน้ตเหล่านี้ ควรอิงองค์ประกอบด้านพื้นที่ของท่าเต้น ได้แก่ ระดับ (สูง กลาง ต่ำ) เส้นทางบนพื้น (เส้นตรง แนวทแยง ซิกแซก เกลียว เส้นโค้ง) และรูปแบบการรวมกลุ่ม (แถวหน้ากระดาน แถวตอน แนวทแยง และรูปทรงเรขาคณิตอย่างสี่เหลี่ยมหรือสามเหลี่ยม) การระบุองค์ประกอบเหล่านี้ให้ชัดทีละชุดทำให้การส่งต่อแม่นยำขึ้นมาก

การแชร์ตำแหน่งโดยไม่สับสน ต้องให้ทั้งทีมใช้ศัพท์ของเวทีชุดเดียวกัน ในฝรั่งเศสใช้คำว่า côté cour และ côté jardin โดย côté cour คือฝั่งขวาของเวทีเมื่อมองจากผู้ชม และ côté jardin คือฝั่งซ้าย วิธีจำแบบคลาสสิกของคนฝรั่งเศสคือจับอักษรย่อของ Jésus-Christ (J.C.) กับภาพเวที J (Jardin) อยู่ซ้าย C (Cour) อยู่ขวา เมื่อมองจากผู้ชม

ความลึกบอกด้วยหน้าเวที (face) และท้ายเวที (lointain) หน้าเวทีคือด้านหน้าของพื้นเวที ส่วนที่ใกล้ผู้ชมที่สุด ท้ายเวทีซึ่งมีผนังด้านหลังเป็นขอบ คือส่วนที่ไกลที่สุด เพราะสมัยก่อนพื้นเวทีลาดเอียง จึงยังพูดกันว่า “ลง” เมื่อเดินจากท้ายเวทีมาหน้าเวที และ “ขึ้น” เมื่อเดินจากหน้าเวทีไปท้ายเวที ส่วนพื้นเวที (plateau) หมายถึงพื้นที่ที่กว้างกว่าเวที เพราะรวมข้างเวทีและพื้นที่ใต้เวทีด้วย

ระวังถ้าทำงานกับเอกสารภาษาอังกฤษ ตรรกะของมุมมองจะกลับกัน ในภาษาอังกฤษ “downstage” คือเข้าใกล้ผู้ชม และ “upstage” คือออกห่าง (มรดกจากเวทีลาดเอียง หรือ “rake”) ที่สำคัญคือ “stage left” และ “stage right” นับจากนักแสดงที่หันหน้าหาผู้ชม “stage right” จึงเป็นขวามือของนักแสดง หรือฝั่งซ้ายของผู้ชม côté cour (ฝั่งขวาของผู้ชม) กับ stage right (ขวามือของนักเต้น) จึงใช้มุมมองตรงข้ามกันและอยู่คนละฝั่งของเวที ควรระบุให้ชัดเพื่อไม่ให้เข้าใจผิด เวทีใหญ่มักแบ่งเป็นเก้าโซนโดยไขว้สี่ทิศเข้าด้วยกัน (upstage/downstage, stage left/right)

นอกจากเอกสาร นักเต้นจำตำแหน่งได้ด้วยการเข้าใจบทบาทของตัวเองและอาศัยกันและกัน การยืนให้ถูกที่ในกลุ่ม ต้องรู้บทบาทของตัวเอง (โซโล เสาหลักของแถว หรือตัวเสริม) สังเกตการเคลื่อนไหวของคนอื่นเพื่อคาดจังหวะและพื้นที่ที่ต้องใช้ และเลี่ยงการชนกัน การยืนในมุมอย่างมีกลยุทธ์และการใช้แนวทแยงช่วยสร้างเส้นที่น่าดูขึ้น และลดโอกาสที่จะบังนักเต้นคนอื่นจากผู้ชม

การประสานกันระหว่างการแสดงยังอาศัยการสื่อสารโดยไม่ใช้คำพูด สายตา รอยยิ้ม หรือการขยับมือเล็กน้อยก็มักพอให้เต้นพร้อมกัน หลังซ้อมแต่ละครั้ง ควรขอความเห็นจากเพื่อนร่วมทีมเรื่องตำแหน่งและความพร้อมเพรียง ส่วนในการซ้อม การทำเครื่องหมายจุดอ้างอิงและตำแหน่งบนพื้นเป็นนิสัยที่ดีเพื่อช่วยให้จำพื้นที่ได้แม่น โดยปรับตามสถานที่

ศัพท์ของเทคนิคการเรียบเรียงท่ายังช่วยให้จำร่วมกันได้ เพราะบอกความสัมพันธ์ระหว่างนักเต้นในแต่ละช่วง แบบพร้อมกัน (unison) คือทำสิ่งเดียวกันในเวลาเดียวกันในทิศเดียวกัน (ไม่ใช่แค่ “ทำด้วยกัน”) แบบแคนนอน (canon) คือหลายคนทำท่าเดียวกันแต่เหลื่อมเวลา โดยเริ่มเข้ามาเป็นช่วงๆ อย่างสม่ำเสมอ การสะสม (accumulation) คือเพิ่มท่าทีละท่า โดยกลับไปเริ่มจากจุดเดิมทุกครั้ง (เหมือนเกมกระซิบต่อกันแต่ใช้ท่าทาง) นอกจากนี้ยังมีความสัมพันธ์อย่างแบบกระจก แบบต่อเป็นทอด (cascade) การโต้ตอบ การสัมผัส หรือการยก และรูปแบบการจัดกลุ่ม (คู่ สามคน สี่คน) เครื่องมือบนเว็บอย่าง Stancz ช่วยวางและดูการแปรแถวเหล่านี้ในมุมมอง 2D มุมมอง 3D และมุมมองผู้ชม ซึ่งช่วยเตรียมและแชร์ตำแหน่งก่อนซ้อม

การเก็บงานไว้ในระยะยาวมีความรู้เฉพาะทางรองรับ คือการบันทึกการเคลื่อนไหว (dance notation) ซึ่งแทนการเคลื่อนไหวและรูปทรงของการเต้นของมนุษย์ด้วยสัญลักษณ์ โดยใช้สัญลักษณ์กราฟิก รูปภาพ เส้นทาง ระบบตัวเลข หรือการบันทึกด้วยตัวอักษรและคำ ส่วนใหญ่ใช้บันทึกและนำงานท่าเต้นกลับมาจัดแสดงใหม่ (restaging) ในปี พ.ศ. 2491 Hanya Holm เป็นนักออกแบบท่าเต้นบรอดเวย์คนแรกที่ได้รับความคุ้มครองลิขสิทธิ์สำหรับโน้ตท่าเต้นของเธอ ในเรื่อง Kiss Me, Kate

ระบบที่แพร่หลายที่สุดในวัฒนธรรมตะวันตกมีสองระบบ คือ Labanotation และ Benesh Movement Notation โดย Labanotation (หรือ Kinetography Laban) สร้างโดยนักออกแบบท่าเต้นชาวออสเตรีย-ฮังการี Rudolf von Laban (พ.ศ. 2422-2501) ราวปี พ.ศ. 2463-2472 และยังเป็นที่นิยมในหมู่คนที่ทำงานด้านการเต้นที่ไม่ใช่แนวคลาสสิก ส่วน Benesh Movement Notation สร้างในปี พ.ศ. 2498 โดย Rudolf และ Joan Benesh เริ่มสอนในปี พ.ศ. 2499 ที่ Royal Academy of Dancing และใช้กับโน้ตบัลเลต์ทั่วโลก ขณะที่ Labanotation ใช้กับการเต้นที่ไม่ใช่แนวคลาสสิกมากกว่า

ข้อควรรู้สำคัญ: ระบบบันทึกท่าเต้นเป็นความรู้ของผู้เชี่ยวชาญ (choreologist) ไม่ใช่เครื่องมือสำหรับคนทั่วไป หลายระบบยังเฉพาะกับสไตล์ใดสไตล์หนึ่ง และบรรยายการเต้นแบบอื่นได้ไม่ดี จึงใช้ได้ไม่ครอบคลุมทุกแบบ สำหรับทีมสมัครเล่น ใช้วิดีโอและโน้ตง่ายๆ ในการทำงานประจำวันจะดีกว่า และจำไว้ว่าระบบบันทึกเป็นวิธีเก็บรักษางานแบบมืออาชีพ