Choreografia grupowa: jak zorganizować ruch na scenie

Środki kompozycyjne służą do selekcjonowania, porządkowania, łączenia i strukturyzowania materiału ruchowego: pozwalają grać kontrastami, wzmacniać emocje albo zaskakiwać widza. Nadają utworowi rozpoznawalną i powtarzalną konstrukcję i angażują wszystkie składniki tańca: ciało, czas, przestrzeń, energię i innych ludzi. To właśnie ten ostatni element – relacja z innymi – wyróżnia kompozycję grupową.

Najprostszy środek to unisono: wszyscy tancerze wykonują ten sam ruch w tym samym momencie. To jeden z podstawowych środków repertuaru, który buduje poczucie jedności, harmonii i tożsamości grupy; użyte świadomie, unisono sprawia, że zbiorowe doświadczenie staje się od razu czytelne, i dodaje danemu momentowi siły. Na przeciwnym biegunie leży kontrapunkt: co najmniej dwie różne sekwencje ruchowe wykonywane jednocześnie przez różnych tancerzy lub podgrupy, na przykład solo, podczas gdy reszta grupy tańczy inną sekwencję. Pomiędzy nimi sytuuje się kontrast, który łączy obok siebie sekwencje przeciwstawne w swoich elementach (amplituda, energia, orientacja), np. powolne, płynne ruchy obok nagłych, wybuchowych akcji, co tworzy przełamanie lub dysonans.

Kilka środków opiera się na przesunięciu w czasie. W kanonie wszyscy wykonawcy powtarzają tę samą sekwencję ruchową, ale startują po kolei: to taneczny odpowiednik kanonu muzycznego (ta sama fraza podejmowana w przesuniętych momentach). Kaskada, czyli sukcesja, polega na tym, że tancerze wykonują ten sam ruch jeden po drugim, co daje efekt w rodzaju stadionowej „meksykańskiej fali” – słownik Récit ARTS wyraźnie odróżnia ją zresztą od kanonu. Naprzemienność sprawia, że ruchy jednej osoby lub grupy po kolei odpowiadają na ruchy innej, a forma pytanie–odpowiedź prowadzi tę logikę w stronę dialogu, jak w grze, w której dwóch tancerzy (lub dwie grupy) wymienia się frazami.

Poza środkami podstawowymi kilka innych narzędzi wzbogaca budowanie całości. Akumulacja przybiera dwie formy: akumulację ruchów (A, potem AB, potem ABC…) albo akumulację tancerzy (stopniowe dodawanie wykonawców). „Puść i dogoń” na chwilę wyprowadza tancerzy z unisono, zanim znów dołączą do grupy – to prosty sposób, żeby dodać plastyczności bez naruszania spójności całości.

Lustro polega na robieniu tego samego w tym samym momencie w relacji twarzą w twarz, we dwoje lub w większej grupie: tancerze wykonują swoją frazę naprzeciw siebie, jednocześnie i bez przesunięcia. Nie myl tego z lustrem w sali (taflą, przed którą ćwiczysz): tutaj „lustro” oznacza relację między tancerzami, a nie przedmiot. Powtarzanie ruchu lub sekwencji z kolei daje wzmocnienie, efekt hipnotyczny albo nasycenie.

Sam ruch też można przekształcać. Wariacja podejmuje ruchy, zmieniając ich składniki (amplitudę, tempo, energię…). Retrogradacja to wykonanie frazy od końca, z odwróconą kolejnością działań. Wreszcie motyw (motif and development) to powracający ruch lub krótka sekwencja, która symbolizuje główną ideę lub temat; choreograf rozwija ją i przekształca w trakcie utworu – to nić przewodnia, która pomaga widzowi się odnaleźć. Uwaga praktyczna: terminologia nie została w pełni ujednolicona. Tradycja francuska (szkolny program wychowania fizycznego EPS, słownik Récit ARTS) posługuje się pojęciami unisono, kanon, kaskada, lustro, pytanie–odpowiedź, kontrapunkt, a tradycja anglosaska (programy GCSE) – terminami unison, canon, contrast, motif, retrograde, formations. Lepiej pozostać przy ogólnych pojęciach, niż narzucać jedną nomenklaturę.

Organizowanie ruchu całej grupy zaczyna się od przemyślenia formacji, czyli sposobu, w jaki tancerze i podgrupy zajmują scenę. Podgrupy możesz układać w sola, duety, tria lub kwartety, a całe zespoły – w koło, kolumnę, linię, kwadrat, przekątną albo pochód. To właśnie takie zagospodarowanie sceny w połączeniu z relacjami między tancerzami wzbogaca utwór – znacznie bardziej niż trudność techniczna pojedynczych kroków.

Żeby opisać położenie tych formacji, potrzeba wspólnego słownictwa scenicznego. Przód sceny to jej krawędź od strony publiczności, a tył (głąb sceny) – jej najdalsza część: to dwa przeciwieństwa. W poprzek sceny mówimy o prawej i lewej stronie – i tu trzeba zawsze podać punkt widzenia. Przód, tył i obie strony to cztery „strony świata” teatru. Teatr francuski liczy strony od widza: côté cour to prawa strona sceny, patrząc z widowni, a côté jardin – lewa, czyli odwrotnie niż prawa i lewa tancerza; nazwy cour/jardin pochodzą z czasów, gdy aktorzy grali w pałacu Tuileries, a strony nazwano od położenia loży królewskiej. W angielskim downstage (w stronę publiczności) i upstage (w głąb) wywodzą się ze scen pochyłych, a stage left / stage right liczy się od aktora zwróconego twarzą do publiczności – więc i one są odwrócone względem widza. Napisanie „po lewej” bez dopowiedzenia, z czyjej perspektywy, to klasyczne źródło błędów.

Nad czytelnością całości pracuje się też za pomocą hierarchii wizualnej. Scenę można podzielić jak siatkę: trzy strefy wszerz i trzy w głąb, czyli dziewięć pozycji (downstage left/center/right, center left/center/right, upstage left/center/right). Tancerze ustawieni z przodu (downstage) i na środku najbardziej rzucają się w oczy i najmocniej przyciągają uwagę: tam ustawiasz to, co chcesz wyeksponować. Narzędzie webowe takie jak Stancz pozwala rozmieścić i zobaczyć te formacje w 2D, w 3D i w widoku widza, żeby z wyprzedzeniem sprawdzić, co naprawdę zobaczy publiczność.

Gdy choreografia grupowa obejmuje podnoszenia, podział ról staje się sprawą bezpieczeństwa w tym samym stopniu co wyglądu. Cheerleading daje uporządkowany przykład: w stuncie bazy unoszą, trzymają, wyrzucają i łapią flyera, zapewniając mu stabilność (w stuncie z dwiema bazami każda podtrzymuje jedną stopę flyera); flyer, czyli top, wykonuje figury w górze; a spotter dba o bezpieczeństwo.

Rolę spottera precyzyjnie określa regulamin federacji USASF: to osoba, której główny obowiązek to zapobieganie urazom przez ochronę głowy, szyi, pleców i barków osoby na górze (top person) podczas stuntu, piramidy lub wyrzutu (toss). Spotter musi należeć do drużyny i znać techniki asekuracji (spotting). W praktyce stoi zwykle z boku lub z tyłu stuntu, na powierzchni występu, nie trzyma tułowia pod stuntem i musi móc dotknąć bazy, którą asekuruje – ta sama osoba nie może być jednocześnie bazą i wymaganym spotterem.

Te zasady dobrze pokazują role i kulturę bezpieczeństwa przy podnoszeniach w grupie, ale regulamin USASF dotyczy wyłącznie cheerleadingu: nie przenosi się go wprost na taniec sceniczny, klasyczny ani współczesny, i nie należy traktować go jak uniwersalnej normy. Przy każdej pracy z podnoszeniami opieraj się na federacji albo wykwalifikowanym instruktorze, a nie na wskazówkach znalezionych w internecie. Dla porządku: inne dyscypliny zespołowe również formalizują sztukę pracy w grupie. W twirlingu (baton twirling) konkurencja drużynowa (Team Twirl) ma pokazać siłę zespołu, w którym precyzja techniczna i kreatywność choreograficzna łączą się w harmonijny występ; we Francji tę dyscyplinę prowadzi federacja FFSTB.