Jak stworzyć plan sceny do spektaklu

Plan sceny (ang. stage plot) to schemat sceny w rzucie z góry, z lotu ptaka. Pokazuje, gdzie stoi każdy wykonawca, a także elementy scenografii i sprzęt. Od strony techniki dźwięku i światła zaznacza się na nim też pozycje odsłuchów podłogowych (wedges), mikrofonów, DI-boksów i przyłączy zasilania. W spektaklu tanecznym plan służy przede wszystkim do rozmieszczenia wykonawców, scenografii i planu świateł: szczegółowa notacja dźwięku liczy się głównie przy koncertach i muzyce rozrywkowej.

Trzeba go odróżnić od pokrewnego dokumentu, czyli input listy, która przypisuje wejścia do kanałów konsolety i służy za przewodnik przy patchowaniu. Oba dokumenty się uzupełniają, ale pełnią różne role: input lista prowadzi konsoletę, a plan sceny — fizyczną organizację sceny.

W teatrze i tańcu na żywo używa się też dwóch uzupełniających rysunków. Rzut ogólny (plan de masse) to widok z góry obejmujący scenę, kulisy, widownię, pomosty, sztankiety i sprzęt ruchomy, z zaznaczoną krawędzią podłogi scenicznej i osią sceny. Przekrój (plan de coupe) to widok z boku na widownię, wieżę sceniczną, podscenie i sztankiety. Razem dają pełny obraz sali i sceny.

Cztery główne punkty odniesienia na scenie to przód, głąb oraz prawa i lewa strona. Przód sceny (proscenium) to część najbliżej publiczności; głąb, czyli tył sceny, to część najdalej od publiczności, wyznaczona przez tylną ścianę, naprzeciw przodu. Te dwie osie porządkują odczytanie każdego ustawienia.

Klasyczna pułapka początkujących to pomylenie punktu widzenia przy stronach sceny. Francuskie côté cour i côté jardin określa się ZAWSZE z punktu widzenia publiczności, nigdy wykonawcy: cour to prawa strona sceny, patrząc z widowni (czyli lewa strona wykonawcy stojącego twarzą do publiczności), a jardin — lewa strona, patrząc z widowni (czyli prawa strona wykonawcy). Na swoim planie rób tak samo: przy „prawej” i „lewej” zawsze dopisuj „patrząc z widowni”. Francuzi zapamiętują to skrótem „J.-C.” (jak Jésus-Christ): J jak jardin po lewej, C jak cour po prawej, patrząc z widowni. Wykonawcy mają własne powiedzonko: „côté cour, côté cœur” — serce bije po lewej stronie aktora, więc cour leży po jego lewej. Nazwy te wzięły się z tradycji: pojawiły się, gdy Comédie-Française zajmowała Salę Maszyn w pałacu Tuileries, około 1770 roku. Jedna strona wychodziła na dziedziniec Luwru (cour), druga na ogród Tuileries (jardin). Wcześniej mówiono „strona króla” i „strona królowej”, ale po rewolucji z tych nazw zrezygnowano.

Jeśli pracujesz z materiałami anglojęzycznymi, uważaj na zmianę punktu widzenia. Po angielsku stage left i stage right określa się z punktu widzenia wykonawcy stojącego twarzą do publiczności (stage left = jego lewa), więc dla kogoś, kto patrzy z widowni, strony się odwracają. Upstage oznacza w stronę głębi, downstage — w stronę przodu. Ta terminologia pochodzi z dawnych scen pochyłych (raked stage) nachylonych ku publiczności, gdzie pójście „upstage” oznaczało dosłownie wchodzenie pod górę, ku tyłowi. Center stage to centralne pole gry, najlepiej widoczne.

Plan sceny musi mieć podaną skalę. We francuskojęzycznym teatrze najczęściej przywoływana skala to 1:50 (1 cm na planie = 50 cm w rzeczywistości); używa się też 1:100 (1 cm = 1 m), a skale robocze wahają się od 1:20 do 1:125. W nagłośnieniu i muzyce rozrywkowej źródła anglojęzyczne podają raczej 1/4 cala na 1 stopę. Skala to więc konwencja, którą trzeba wybrać i wyraźnie zaznaczyć, a nie jedna sztywna reguła.

Kroki budowy planu: 1) zbierz informacje (wymiary i kształt sceny, elementy stałe, takie jak drzwi i filary); 2) ustal skalę; 3) narysuj obrys sceny i jej stałe elementy, na papierze milimetrowym albo w programie; 4) rozmieść każdy element za pomocą symboli i kodu kolorów; 5) dodaj legendę i linię kontaktową (imię i nazwisko, telefon lub e-mail, data i wersja). Wśród wymienianych narzędzi są Vectorworks, SketchUp, AutoCAD oraz wyspecjalizowane generatory online. Stancz, webowe narzędzie do ustawiania i wizualizacji formacji w 2D, 3D i w widoku z widowni, również przyda się do projektowania i udostępniania ustawień wykonawców.

Plan w skali ma bardzo konkretne zastosowania w praktyce: przeniesienie na scenę rozmieszczenia reflektorów zmierzonego na planie, rozstawienie kulis, wyznaczenie granic widoczności i linii, poza którymi widz zagląda za kulisy, obliczenie wysokości padug i kątów rozchodzenia się dźwięku. Papierowy plan pozostaje niezbędny do mierzenia i trasowania bezpośrednio na podłodze sceny. Dla porządku: portal sceniczny to stały element, który obramowuje otwór między widownią a sceną; u jego podstawy leży podłoga proscenium. To właśnie ten otwór może zamknąć kurtyna żelazna. Za nim portal ruchomy (manteau d’Arlequin) reguluje szerokość i wysokość otworu zależnie od wymiarów scenografii.

Przekazywanie dokumentów odbywa się według ustalonego schematu. Miejsce występu dostarcza przekrój i rzut ogólny sceny, dołączone do swojego ridera technicznego; zespół nanosi na nie rozmieszczenie scenografii i świateł. Razem te dokumenty stają się „osią, elementem niezbędnym dla ekip technicznych w terenie”. Plan sceny nie funkcjonuje więc w oderwaniu: wpisuje się w wymianę między miejscem występu a zespołem.

Kierownik techniczny korzysta z ridera technicznego (obiektu i zespołu), by określić warunki przyjęcia spektaklu oraz nadzorować montaż i prowadzenie przedstawień. Rider obiektu podaje wymiary sceny, rodzaje sztankietów, dopuszczalne obciążenia wyciągów, liczbę miejsc na widowni i dostępny sprzęt; zespół zgłasza w nim swoje potrzeby dotyczące światła, dźwięku, personelu i scenografii (wciągarki, odciągi itp.). Po stronie świateł plan rozmieszczenia określa typ, pozycję, ukierunkowanie, ustawienie i kolor reflektorów, a partytura świateł zawiera chronologiczną listę cue i efektów do wykonania w trakcie spektaklu.

Rider techniczny musi określać minimalne wymiary sceny i wymaganą maszynerię (czy scenografia się zmieści? czy scena się nadaje?), zawierać opis i zdjęcie elementów scenografii oraz wskazywać osoby odpowiedzialne w zespole za technikę wraz z danymi kontaktowymi. Ma charakter umowny: każde pominięcie obciąża finansowo producenta. Złota zasada podawana przez źródła: ograniczyć się do tego, co najważniejsze, żeby rider był zrozumiały.