Cover dance: การแปรแถวและการสลับตำแหน่งแบบ K-pop

การเต้น K-pop ผสมแจ๊สฟังก์ ฮิปฮอป สตรีทแดนซ์ และการเคลื่อนไหวแบบร่วมสมัย แต่จุดเด่นที่สุดคือการแปรแถวของวงที่พร้อมเพรียงกัน ชิ้นส่วนที่เคลื่อนไหวหลายสิบชิ้นรวมกันเป็นภาพเดียวที่เนี้ยบ ขณะที่การเต้นแบบตะวันตกมักเน้นความเป็นปัจเจก ความงามของการเป็นหมู่คณะแบบนี้คือหัวใจของสไตล์

ในทางปฏิบัติ K-pop อาศัยการเปลี่ยนแถวตลอดเวลา สมาชิกสลับตำแหน่งกันบ่อยๆ ขณะร้องและเต้น ด้วยการเคลื่อนที่สั้นๆ ที่พร้อมกัน เป้าหมายคือให้สมาชิกที่กำลังร้องหรือแร็ปในช่วงนั้นได้เด่นทีละคน

วงไอดอลโดยเฉลี่ยมีสมาชิก 7 ถึง 9 คน จึงต้องมีบล็อกกิ้ง (blocking หรือการวางตำแหน่ง) ที่ซับซ้อน แถวเปลี่ยนตลอดเพื่อส่งคนที่กำลังร้องให้เด่น และการกระจายการเปลี่ยนแถวให้ทั่วถึงทำให้สมาชิกทุกคนได้ช่วงเวลาของตัวเองบนจอ การฝึกเข้าแถวให้เร็วแล้วยืนค้างให้นิ่งจึงสำคัญมาก เพราะกำหนดทั้งความเป็นทีมเดียวกันและการเล่าเรื่องด้วยภาพ

รูปแบบในพื้นที่หลายแบบเป็นโครงของท่าเต้น แถวหน้ากระดานตรงๆ ดูสะอาดและเป็นหนึ่งเดียว เหมาะกับช่วงที่เต้นพร้อมกัน แนวทแยงสร้างการไหลของภาพและทำให้นักเต้นทุกคนถูกมองเห็นเท่ากัน ตัววี (หรือ wedge) สร้างจากยอดออกไปด้านนอก โดยเพิ่มนักเต้นข้างละหนึ่งคน แถวสลับฟันปลา (staggered) วางแถวที่สองไว้ในช่องว่างของแถวแรกเพื่อให้ยังเห็นได้ นอกจากนี้ยังมีวงกลม ข้าวหลามตัด และสี่เหลี่ยม เป็นรูปแบบที่ใช้กันทั่วไป

สามเหลี่ยมพบบ่อยเป็นพิเศษใน K-pop เพราะกับวงใหญ่ แถวตรงมักถูกมองว่าแบนและยาวเกินไปสำหรับเวที ขณะที่สามเหลี่ยมสร้างความน่าสนใจทางสายตาและปรับเข้ากับข้อจำกัดของเวทีได้ สมาชิกที่อยู่ตรงยอด “นำ” แถวและดึงสายตา จำนวนสมาชิกที่เป็นเลขคี่ทำให้สร้างสามเหลี่ยม “สมบูรณ์” ที่เห็นผู้นำชัดเจนได้ง่ายกว่า

ตำแหน่งกลางมีสถานะพิเศษ “เซ็นเตอร์” (Center) คือสมาชิกที่อยู่กลางแถว เป็นจุดสนใจของท่าเต้นและเป็นคนที่กล้องจับได้เป็นธรรมชาติที่สุด (บทบาทนี้อาจเป็นคนเดียวกับ “วิชวล” หรือคนละคนก็ได้) “เมนแดนเซอร์” (Main Dancer) มักนำการเปลี่ยนแถว ยืนตรงกลางในช่วงที่เน้นเต้นมากที่สุด และเต้นช่วงแดนซ์เบรกบ่อยที่สุด ส่วน “ลีดแดนเซอร์” (Lead Dancer) คอยสนับสนุน ยึดตำแหน่งในบางแถว และรับบทจุดสนใจแทนเมื่อเมนแดนเซอร์ไม่อยู่

บล็อกกิ้ง (blocking) คือการจัดวางนักแสดงบนเวทีอย่างแม่นยำและวางแผนไว้ล่วงหน้า ทั้งการเข้า การออก การเคลื่อนที่ แถว และการเปลี่ยนแถว วาดไว้เหมือนแผนที่เส้นทาง คำนี้มาจากผู้กำกับในคริสต์ศตวรรษที่ 19 ที่วางฉากบนโมเดลจำลอง โดยขยับบล็อกหนึ่งชิ้นแทนนักแสดงแต่ละคน ปัจจุบันผู้จัดการเวทีเป็นคนจดตำแหน่งเหล่านี้ไว้ เพื่อให้แต่ละรอบการแสดงเหมือนกัน นักแสดงต้องยืนตรงมาร์ก (mark หรือ spike คือจุดที่ทำเครื่องหมายไว้บนพื้น) ไม่อย่างนั้นแสงอาจส่องไม่ถึง

เวลาจัดภาพ ให้จำกฎง่ายๆ ข้อหนึ่ง สายตาผู้ชมจะจับที่นักเต้นตรงกลางเป็นค่าเริ่มต้น จึงต้องตั้งใจสร้างวิธีทำลายรูปแบบนี้เพื่อกำหนดจุดสนใจ และเปลี่ยนความหนาแน่น (ใครเต้นเต็มที่ ใครเดินหรือเน้นจังหวะอยู่ด้านหลัง) เพื่อเติมพื้นที่ให้เต็ม เป้าหมายคือให้บล็อกกิ้งเสริมเพลง ไม่ใช่แข่งกับเพลง การแปรแถวในลีลาศ (ballroom formation) ก็สะท้อนสิ่งที่สำคัญแบบเดียวกัน กรรมการประเมินการกระจายตัวบนฟลอร์ ความชัดเจนของรูปแบบ และคุณภาพของการเปลี่ยนแถว โดยนักเต้นทุกคนลงจังหวะพร้อมกัน

การรู้ศัพท์ของเวทีช่วยให้จดและส่งต่อตำแหน่งได้ ในภาษาฝรั่งเศส côté cour คือฝั่งขวาของเวทีเมื่อมองจากผู้ชม ซึ่งเป็นซ้ายมือของนักแสดงที่หันหน้าหาผู้ชม ส่วน côté jardin คือฝั่งซ้ายเมื่อมองจากผู้ชม face หมายถึงนักแสดงหันหน้าไปทางผู้ชม lointain คือท้ายเวที plateau คือพื้นที่แสดง avant-scène คือส่วนที่ใกล้ผู้ชมที่สุดหรือหน้าเวที และ coulisses คือพื้นที่ด้านข้างที่ผู้ชมมองไม่เห็นหรือข้างเวที ศัพท์ภาษาอังกฤษที่พบในวิดีโอสอนเต้นจำนวนมาก ได้แก่ upstage คือท้ายเวที downstage คือหน้าเวที และ stage left/right ซึ่งนับจากนักแสดงที่หันหน้าหาผู้ชม (stage right จึงเป็นฝั่งซ้ายของผู้ชม)

แหล่งเรียนที่ดีที่สุดคือ dance practice video ที่วงซ้อมในห้องเรียบๆ ไม่มีการตัดต่อ ทำให้อ่านท่าได้ง่ายกว่ามาก หลายวงยังปล่อยเวอร์ชัน mirrored (กลับด้านเหมือนกระจก) ซึ่งจำเป็นมากสำหรับการเต้นตามตรงๆ คือยกแขนซ้ายตอนที่คนในจอยกแขนซ้าย สำหรับการ cover ให้กลับด้านวิดีโอในแนวนอนและลดความเร็วลง และเลือกคลิปการแสดงบนเวที (แบบรายการ Inkigayo) มากกว่ามิวสิกวิดีโอ เพราะเห็นทั้งตัว

การเรียนเป็นงานที่ลงมือทำจริง ดูท่าเต้นหลายรอบเพื่อแยกทีละท่า เปิดช้าหรือหยุดทันทีที่ไม่แน่ใจ และมีกระจกบานใหญ่ไว้ดูท่าเต้นแบบเรียลไทม์ โดยเฉพาะเมื่อซ้อมหลายคน เมื่อซ้อมเป็นวง ให้จดตำแหน่งของทุกคนลงกระดาษ การจำเนื้อเพลงภาษาเกาหลีไม่ใช่เรื่องรอง เพราะช่วยให้เข้าใจอารมณ์ที่ต้องสื่อ และตามที่นักเต้น Ellen Min บอก “ทุกอย่างอยู่ที่ใบหน้า” สีหน้าและการสื่อสารที่ไม่ใช้คำพูดคือหัวใจของสไตล์นี้

การวางแผนเปลี่ยนแถวใช้เครื่องมือง่ายๆ ก็พอ เช่น แอปแบบจุด (อย่าง Playbook) หรือของจริง (เหรียญ ตัวหมากรุก ดินน้ำมัน) ที่ขยับบนโต๊ะเพื่อดูเส้นทางเคลื่อนที่ (pathways) จากแถวหนึ่งไปอีกแถวหนึ่ง โดยใช้สีแยกตรงกลาง ด้านข้าง และด้านหลัง สุดท้าย จำไว้ว่าเมื่อซ้อมท่าเต้น K-pop เราได้เรียนจากนักออกแบบท่าเต้นหลายคนโดยไม่รู้ตัว และกลายเป็นนักเต้นที่เก่งขึ้น