ท่าเต้น 3 มิติ และ 2 มิติ: ดูการแสดงจากมุมผู้ชม

ในงานออกแบบเวที แผนผังพื้น (ground plan) คือภาพวาดตามมาตราส่วนที่มองจากด้านบน หรือภาพมุมสูง (bird’s-eye view) ที่ระบุตำแหน่งและขนาดขององค์ประกอบบนเวทีทั้งหมด รวมถึงทางเข้า ทางออก และเส้นทางเคลื่อนที่ของนักแสดง เป็นมุมมองที่เหมาะที่สุดสำหรับวางแผนพื้นที่ ว่าใครอยู่ตรงไหน ใครย้ายไปที่ไหน และไปตามเส้นทางใด

ส่วนภาพด้านตั้ง (elevation) คือภาพวาดตามมาตราส่วนของเวทีที่มองจากผู้ชม หรือก็คือมุมมองด้านหน้า ภาพด้านตั้งด้านหลัง (rear elevation) แสดงด้านหลังของชิ้นฉาก ส่วนภาพที่มองจากด้านข้างเรียกว่าภาพตัด (section) ภาพเหล่านี้เรียกว่าภาพด้านตั้งเพราะยกขึ้นมาจากแผนผังพื้น

ทั้งสองเสริมกัน แผนผังพื้นใช้วางแผนพื้นที่ ภาพด้านตั้งแสดงสิ่งที่ผู้ชมเห็น การแสดงเต้นได้ประโยชน์จากภาพด้านตั้งเป็นพิเศษ เพราะเผยการเคลื่อนไหวของทั้งร่างกายและลวดลายในพื้นที่ ซึ่งมุมมองจากด้านบนอย่างเดียวมองไม่เห็น

แนวสายตา (sightlines) คือสิ่งที่ผู้ชมมองเห็นการแสดงได้จากที่นั่งของตัวเอง โดยไม่มีอะไรบังและไม่ต้องพยายาม แบ่งเป็นแนวสายตาแนวนอน คือการมองเห็นเวทีและโซนด้านซ้ายขวา ซึ่งอาจถูกบังด้วยศีรษะของผู้ชมคนอื่น และแนวสายตาแนวตั้ง ซึ่งเกี่ยวกับที่นั่งแบบขั้นบันไดหรือที่นั่งยกสูง และอาจถูกบังด้วยม่านหรือไฟที่แขวนต่ำเกินไป

รูปแบบเวทีที่เลือกส่งผลโดยตรงต่อแนวสายตา เวทีแบบวงกลม (round staging) มีปัญหาถ้านักแสดงหันไปทางเดียวเป็นส่วนใหญ่ เพราะผู้ชมครึ่งหนึ่งจะเห็นแต่แผ่นหลัง การออกแบบจึงต้องยึดว่าผู้ชมจะเห็นการแสดงอย่างไร ไม่ใช่ยึดแค่ตรรกะภายในของการเคลื่อนไหว

สำหรับการแสดงกลุ่ม แนวสายตาเป็นส่วนหนึ่งของท่าเต้นอย่างแท้จริง แนวสายตาที่ดีทำให้ผู้ชมทุกคนเห็นการแสดง แท่นยกหรือขั้นบันได (risers) ช่วยยกนักแสดงให้สูงขึ้นเพื่อให้มองเห็นชัดและสร้างภาพที่มีพลัง ซึ่งเป็นวิธีที่ใช้กันมากที่สุดกับคณะนักร้องประสานเสียงบนเวที แต่ความสูงและมุมที่แน่นอนขึ้นอยู่กับบริบท ถ้าต้องการตัวเลขที่แม่นยำ ควรถามผู้จัดการเวทีหรือดูมาตรฐานความปลอดภัยของสถานที่ชุมนุมสาธารณะในพื้นที่

เพื่อพูดถึงพื้นที่ได้ไม่กำกวม โรงละครฝรั่งเศสมี “ทิศหลัก” สี่ทิศของเวที face คือขอบเวทีฝั่งผู้ชม หรือหน้าเวที (เดิน “ลง” มาหน้าเวที) และ lointain คือท้ายเวที (เดิน “ขึ้น” ไปท้ายเวที) côté cour คือฝั่งขวาของเวทีเมื่อมองจากผู้ชม และ côté jardin คือฝั่งซ้าย คำเหล่านี้มีขึ้นก็เพราะซ้ายกับขวากลับกันระหว่างมุมจากบนเวทีกับมุมจากที่นั่งผู้ชม การบอกมุมมองทุกครั้งจึงช่วยไม่ให้ผิด (ภาษาอังกฤษใช้ stage left และ stage right ซึ่งนับจากนักแสดง ฝั่งขวาที่ผู้ชมเห็นจึงเป็น stage left) สุดท้าย เวทีคือพื้นที่ที่นักแสดงเคลื่อนไหว ตรงข้ามกับส่วนที่นั่งที่ผู้ชมอยู่

ไม่ใช่ทุกที่นั่งที่รับรู้การแสดงได้เหมือนกัน “สายตาของเจ้าชาย” (œil du prince) คือมุมที่มองเห็นฉากแบบทัศนมิติได้โดยไม่บิดเบี้ยว และเมื่อมองจากที่นั่งผู้ชมไปยังเวที ก็คือจุดที่เห็นการแสดงได้ดีที่สุด แนวคิดนี้มาจากเวทีแบบอิตาเลียน ซึ่งออกแบบเป็น “กล่องมายา” ที่อาศัยทัศนมิติและภาพลวงตา (trompe-l’œil) เป็นการจัดฉากที่ถือว่ามีมุมมองด้านหน้าที่ดีที่สุดเพียงจุดเดียว จึงอธิบายได้ว่าทำไมในอดีตมุมมองด้านหน้าจึงเป็นแกนของการเรียบเรียงงาน

ระวังอย่าสับสนความหมายสองแบบของคำว่า “มุมมอง” ด้านหนึ่งคือทัศนมิติเชิงแสงที่สร้างภาพลวงของเวทีแบบอิตาเลียน อีกด้านคือ “มุมมองด้านหน้า” หรือมุมของผู้ชมแบบธรรมดาในเครื่องมือออกแบบท่าเต้น ในทางทฤษฎี ผู้ชมแต่ละคนเห็นการแสดงที่ต่างกันจริงๆ การนั่งแถวหน้าสุดกับนั่งระเบียงชั้นสามให้ประสบการณ์ไม่เหมือนกัน ดังที่ Patrice Pavis ยกคำของ Marie-José Mondzain ไว้ว่า “การดูด้วยกันไม่ใช่การแบ่งปันภาพเดียวกัน เพราะไม่มีใครจะได้เห็นสิ่งที่อีกคนเห็นเลย” จึงมีประโยชน์จริงที่จะลองดูจากหลายมุม แทนที่จะดูจากมุมเดียว

การดูตัวอย่างท่าเต้นช่วยให้จับปัญหาได้เร็ว โปรแกรมจัดแถวให้ตรวจได้ว่าแต่ละแถวอ่านง่ายและเรียบร้อยไหม แทนที่จะไปเจอปัญหากลางการซ้อม มันแทนที่ภาพร่างบนไวต์บอร์ดที่ถูกลบทิ้งและแชตยาวเหยียดที่เต็มไปด้วยการแก้ระยะห่าง ด้วยแหล่งภาพเดียวที่ทุกคนยึด และการวางแผนเกิดขึ้นตอนที่แนวคิดยังปรับได้ ก่อนจะใช้เวลาของนักเต้น

ในทางปฏิบัติ เครื่องมือเหล่านี้รวมมุมมองจากด้านบน (top view) กับมุมมอง 3D เพื่อดูตัวอย่าง “ภาพบนเวที” (stage picture) คือภาพรวมที่นักแสดงสร้างขึ้นในช่วงเวลาหนึ่ง จากหลายมุม เราปรับท่าเต้นให้ตรงกับการนับจังหวะ (counts) ของเพลง กำหนดการเข้า การออก และการเปลี่ยนฉาก และวิเคราะห์ระยะห่างได้ก่อนซ้อม ในที่นี้ แถวหมายถึงการจัดวางนักเต้นในพื้นที่อย่างประสานกัน ซึ่งเคลื่อนที่ไปด้วยกันตามเส้นทางที่กำหนดไว้ โดยแต่ละคนมีตำแหน่งและทิศที่หันเฉพาะตัว

งานวิจัยวิชาการก็ไปในทางเดียวกัน แนวทางของ ChoreoVis เสนอภาพจากด้านบนพร้อมติดตามเส้นทางเคลื่อนที่ วิเคราะห์การใช้พื้น และเปรียบเทียบท่าเต้นที่วางแผนไว้กับการเคลื่อนไหวจริง เพื่อตรวจระยะห่าง การจัดแนว และความลื่นไหลของการเปลี่ยนแถว Stancz อยู่ในแนวคิดเดียวกัน ในฐานะเครื่องมือบนเว็บสำหรับวางและดูการแปรแถวในมุมมอง 2D มุมมอง 3D และมุมมองผู้ชม เพื่อเทียบแผนผังพื้นกับสิ่งที่ผู้ชมจะเห็นจริง