แบบเวทีการแสดง: วาดผังตำแหน่งนักเต้นอย่างง่าย

แผนผังเวที (ภาษาอังกฤษเรียกว่า “stage plot”) คือภาพวาดของเวทีที่มองจากด้านบนแบบมุมนก แสดงว่านักแสดงแต่ละคนยืนตรงไหน ฉากและอุปกรณ์ทางเทคนิคอยู่ที่ใด ด้านเสียงและแสง ยังระบุตำแหน่งของลำโพงมอนิเตอร์ (wedge) ไมโครโฟน กล่อง DI และจุดจ่ายไฟด้วย สำหรับการแสดงเต้น การใช้งานหลักยังคงเป็นการวางตำแหน่งนักแสดง ฉาก และผังไฟ (แสง) ส่วนศัพท์ด้านเสียงแบบละเอียดใช้กับคอนเสิร์ตและดนตรีร่วมสมัยเป็นหลัก

ต้องแยกแผนผังเวทีออกจากเอกสารที่ใกล้เคียงกัน คือ “input list” ซึ่งจับคู่สัญญาณเข้ากับช่องของมิกเซอร์ และใช้เป็นคู่มือในการต่อสาย (patch) เอกสารทั้งสองใช้คู่กันแต่ไม่เหมือนกัน input list นำทางมิกเซอร์ ส่วนแผนผังเวทีนำทางการจัดพื้นที่จริงบนเวที

การแสดงสดยังมีแปลนอีกสองแบบที่ใช้เสริมกัน แปลนผังพื้น (plan de masse) คือภาพจากด้านบนที่รวมเวที ข้างเวที ส่วนที่นั่งผู้ชม สะพานทางเดินด้านบน ราวแขวน และอุปกรณ์ที่เคลื่อนย้ายได้ พร้อมเส้นขอบหน้าเวทีและแกนกลางของเวที แปลนรูปตัด (plan de coupe) คือภาพด้านข้างของโรงละคร หอเวที พื้นที่ใต้เวที และราวแขวน ทั้งสองแบบรวมกันทำให้อ่านพื้นที่ได้ครบ

จุดอ้างอิงหลักสี่ทิศของเวทีคือ หน้าเวที (face) ท้ายเวที (lointain) ฝั่ง cour และฝั่ง jardin หน้าเวทีคือส่วนหน้าของเวที ใกล้ผู้ชมที่สุด ท้ายเวทีคือส่วนในสุดของเวที ไกลผู้ชมที่สุด มีผนังด้านหลังเป็นขอบ อยู่ตรงข้ามกับหน้าเวที สองแกนนี้เป็นโครงของการอ่านตำแหน่งทุกแบบ

กับดักคลาสสิกของมือใหม่คือ cour และ jardin ซึ่งกำหนดจากมุมของผู้ชม “เสมอ” ไม่ใช่จากนักแสดง côté cour คือฝั่งขวาของเวทีเมื่อมองจากที่นั่งผู้ชม (จึงเป็นซ้ายมือของนักแสดงที่หันหน้าหาผู้ชม) côté jardin คือฝั่งซ้ายเมื่อมองจากที่นั่งผู้ชม (จึงเป็นขวามือของนักแสดง) คนฝรั่งเศสใช้วิธีจำว่า “J.-C.” ตามชื่อ Jésus-Christ คือ J ของ Jardin อยู่ซ้าย และ C ของ Cour อยู่ขวา เมื่อมองจากที่นั่งผู้ชม ส่วนนักแสดงฝรั่งเศสจำว่า “côté cour, côté cœur” (หัวใจอยู่ทางซ้ายของนักแสดง cour จึงอยู่ซ้ายมือของเขาด้วย) วิธีจำทั้งสองใช้ได้เฉพาะในภาษาฝรั่งเศส ศัพท์เหล่านี้มาจากธรรมเนียม ปรากฏขึ้นตอนที่คณะ Comédie-Française ใช้โรงละคร Salle des Machines ในพระราชวังตุยเลอรี ราวปี พ.ศ. 2313 (ค.ศ. 1770) ด้านหนึ่งหันไปทางลานของพระราชวังลูฟวร์ อีกด้านหันไปทางสวนตุยเลอรี ก่อนหน้านั้นเรียกกันว่า “ฝั่งของกษัตริย์” และ “ฝั่งของพระราชินี” ซึ่งเลิกใช้หลังการปฏิวัติ

ถ้าทำงานกับเอกสารภาษาอังกฤษ ระวังมุมมองที่สลับกัน ในภาษาอังกฤษ stage left และ stage right นับจากนักแสดงที่หันหน้าหาผู้ชม (stage left คือซ้ายมือของนักแสดง) จึงกลับกันสำหรับคนที่มองจากที่นั่งผู้ชม upstage แปลว่าไปทางท้ายเวที downstage แปลว่าไปทางหน้าเวที ศัพท์นี้มาจากเวทีลาดเอียงสมัยก่อน (raked stage) ที่เอียงลงหาผู้ชม การเดินไป “upstage” จึงเป็นการเดินขึ้นไปทางด้านหลังจริงๆ center stage คือพื้นที่แสดงตรงกลาง ซึ่งเห็นชัดที่สุด

แผนผังเวทีต้องระบุมาตราส่วน ในวงการการแสดงสดที่ใช้ภาษาฝรั่งเศส มาตราส่วนที่อ้างถึงบ่อยที่สุดคือ 1:50 (1 ซม. บนแผนผัง = 50 ซม. จริง) และ 1:100 (1 ซม. = 1 ม.) ก็ใช้กัน โดยมีมาตราส่วนที่อ่านได้ตั้งแต่ 1:20 ถึง 1:125 ในงานระบบเสียงและดนตรีร่วมสมัย แหล่งข้อมูลภาษาอังกฤษมักใช้ 1/4 นิ้วต่อ 1 ฟุต มาตราส่วนจึงเป็นธรรมเนียมที่ต้องเลือกและระบุให้ชัด ไม่ใช่กฎเดียวตายตัว

ขั้นตอนการสร้างแผนผัง 1) รวบรวมข้อมูล (ขนาดและรูปทรงของเวที สิ่งที่ติดตายอย่างประตูและเสา) 2) กำหนดมาตราส่วน 3) วาดเส้นขอบของเวทีและสิ่งที่อยู่ถาวร บนกระดาษกราฟหรือในโปรแกรม 4) วางแต่ละองค์ประกอบด้วยสัญลักษณ์และรหัสสี 5) เพิ่มคำอธิบายสัญลักษณ์และบรรทัดข้อมูลติดต่อ (ชื่อ โทรศัพท์หรืออีเมล วันที่ และเวอร์ชัน) เครื่องมือที่มีการพูดถึง ได้แก่ Vectorworks, SketchUp, AutoCAD และเครื่องมือสร้างแผนผังออนไลน์โดยเฉพาะ Stancz ซึ่งเป็นเครื่องมือบนเว็บสำหรับวางและดูการแปรแถวในมุมมอง 2D มุมมอง 3D และมุมมองผู้ชม ก็ใช้ออกแบบและแชร์ตำแหน่งของนักแสดงได้เช่นกัน

แผนผังตามมาตราส่วนมีประโยชน์จริงในพื้นที่ ใช้ถ่ายตำแหน่งโคมไฟที่วัดจากแผนผังลงไปติดจริง กระจายขาม่าน (pendrillon) วาดขอบเขตการมองเห็นและเส้นที่ผู้ชมจะมองทะลุเห็นข้างเวที คำนวณความสูงของม่านระบาย (frise) และมุมกระจายเสียง แผนผังบนกระดาษยังจำเป็นสำหรับวัดและขีดเส้นลงบนพื้นโดยตรง เพื่อให้เห็นกรอบของเวที กรอบเวที (cadre de scène) คือส่วนที่ติดตายซึ่งล้อมช่องเปิดระหว่างที่นั่งผู้ชมกับเวที ฐานของกรอบคือพื้นหน้าเวที และช่องเปิดนี้คือส่วนที่ม่านกันไฟปิดได้ ด้านหลังกรอบเวทีมีกรอบเคลื่อนที่ (manteau d’Arlequin) ซึ่งปรับความกว้างและความสูงของช่องเปิดให้เข้ากับขนาดของฉาก

ขั้นตอนการส่งต่อมีแบบแผนชัดเจน สถานที่จัดแสดงให้แปลนรูปตัดและแปลนผังพื้นของเวที ซึ่งรวมอยู่ในเอกสารข้อมูลทางเทคนิค (fiche technique) ของสถานที่ แล้วคณะก็ใส่ตำแหน่งฉากและไฟของตัวเองลงไป เมื่อรวมกัน เอกสารเหล่านี้จะกลายเป็น “แกนหลัก เป็นสิ่งที่ทีมเทคนิคในพื้นที่ขาดไม่ได้” แผนผังเวทีจึงไม่ใช่เอกสารที่อยู่ลำพัง แต่เป็นส่วนหนึ่งของการแลกเปลี่ยนระหว่างสถานที่กับคณะ

ผู้อำนวยการฝ่ายเทคนิค (régisseur général) ใช้เอกสารข้อมูลทางเทคนิค (ของสถานที่และของคณะ) กำหนดเงื่อนไขการรับการแสดง และควบคุมการติดตั้งและการแสดงจริง เอกสารของสถานที่ให้ข้อมูลขนาดเวที ชนิดของราวแขวน น้ำหนักสูงสุดที่ระบบแขวนรับได้ จำนวนที่นั่ง และรายการอุปกรณ์ที่มี ส่วนคณะระบุความต้องการด้านแสง เสียง บุคลากร และฉาก (มอเตอร์ สลิงยึด ฯลฯ) ด้านแสง ผังติดตั้งไฟระบุชนิด ตำแหน่ง ทิศทาง การปรับโฟกัส และสีของโคมไฟ และคิวชีต (conduite) เรียงคิวและเอฟเฟกต์ที่ต้องทำระหว่างการแสดงตามลำดับเวลา

เอกสารข้อมูลทางเทคนิคต้องระบุขนาดเวทีขั้นต่ำและเครื่องกลเวทีที่ต้องใช้ (ฉากเข้าได้ไหม เวทีเหมาะไหม) ให้คำอธิบายและรูปถ่ายขององค์ประกอบบนเวที และระบุผู้รับผิดชอบด้านเทคนิคของคณะพร้อมช่องทางติดต่อ เอกสารนี้มีผลตามสัญญา ถ้าขาดข้อมูลใด ผู้จัดการแสดงต้องรับผิดชอบทางการเงิน กฎทองที่แหล่งข้อมูลระบุไว้คือ เขียนเฉพาะสิ่งที่จำเป็นเพื่อให้เข้าใจได้