Dans koreografisi nasıl hazırlanır? Adım adım kolay yöntem

Her şey parçayla başlar. Fransız ders sitesi Superprof, moda olduğu için öylesine seçilmiş bir şarkı değil, sana dokunan ve dans etme isteği uyandıran bir müzik seçmeni öneriyor; Lille’deki dans okulu Danc’Art da ilk koreografi için orta tempolu ve iyi bildiğin bir şarkı tavsiye ediyor. Hareket etmeden önce parçayı dans etmeden birkaç kez arka arkaya dinle; müzikal cümleleri, güçlü anları ve sessizlikleri fark et. Danc’Art’ın belirttiği gibi, pek çok yeni başlayanın atladığı ama sonrasını tümüyle kolaylaştıran adım budur.

Tempo dakikadaki vuruş sayısıyla (BPM) ölçülür: klasik partisyonlar allegro ya da andante yazarken günümüz müziği bu birimi kullanır. Fransızca Vikipedi örneğin rap’i 80 ile 100 BPM, house’u 124 ile 130 BPM arasına yerleştiriyor. Bu hesap sonrası için işe yarar: 120 BPM’de bir vuruş yarım saniye, 8 vuruşluk bir blok 4 saniye sürer; 3 dakikalık bir parça o zaman 360 vuruş, yani 45 tane 8’lik eder. Tempo hızlandıkça her harekete düşen yer azalır ve yer değiştirmelerin kısalması gerekir.

Sonra parçayı bir ses düzenleme programıyla istediğin süreye kes. Bir müzikal cümlenin başında, bir “1”de kes, asla bir bloğun ortasında değil; grup son pozunu tutarken sesi yavaşça kısılarak sönen bir bitiş yerine güçlü bir vuruşta biten net bir finali tercih et. Son olarak kestiğin dosyanın tam halini sakla ve herkese aynısını ver: yolda sürüm değişirse sayımlar kayar ve ekip referanslarını yeniden öğrenmek zorunda kalır.

Dansta müzik sekizer vuruşluk bloklarla sayılır: “1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8”, sonra baştan başlanır. Superprof, jive gibi birkaç dans dışında Latin danslarında, salon danslarında ve sokak danslarında böyle sayıldığını hatırlatıyor; Danc’Art da neredeyse tüm stillerde kullanılan bir yapıdan söz ediyor. 8’lik bir blok iki tane dört vuruşluk ölçüyü kapsar; Fransızca Vikipedi’ye göre bu ölçüde bir kuvvetli vuruşu üç zayıf vuruş izler. “1”, cümlenin yeniden başladığı vuruştur ve çoğu zaman bir sesin ya da bir enstrümanın girişiyle belirginleşir.

Ara vuruşlar “ve” diye sayılır: “1 ve 2 ve 3…”. Superprof, başlangıç seviyesinde her hareketi bir vuruşa ya da ara vuruşa oturtmayı ve her harekete bir sayı eşlemeyi öneriyor; herkesin birlikte olması için grup koreografilerinde de kullanılan bir yöntem. Müziği başlatırken ya da bir bölümü yeniden alırken “5, 6, 7, 8” sayımı bir sonraki bloğun başladığını duyurur. Danc’Art da yapıyı kafana yerleştirmek için yüksek sesle sayarak dans etmeyi öneriyor: herkes 1’de başlar.

Sayımları en baştan not et. En basiti bir tablo: her 8’lik blok için numaralı bir satır (birinci sekizlik, ikinci sekizlik…), karşısında müziğin bölümü (giriş, kıta, nakarat) ve birkaç kelimeyle hareketler. Fransa’nın Rhône departmanındaki beden eğitimi pedagoji danışmanının hazırladığı “Comment construire une chorégraphie” (Bir koreografi nasıl kurulur) fişi bu noktanın altını çizer: bir dersten diğerine fotoğraflarla, bir defterle ya da notlarla koreografinin nasıl kurulduğunun izini tutmak. İz tutulmazsa koreografi her provada yeniden icat edilir.

Şarkıların çoğunda kıtalar ve nakaratlar dönüşümlü gelir. Fransızca Vikipedi “1. kıta, nakarat, 2. kıta, nakarat…” dizisini anlatır; her nakarat genellikle aynı sözleri ve aynı melodiyi tekrarlar. Bunların çevresinde çoğu zaman bir giriş, bazen son nakarattan önce tekrarı kıran bir köprü ve bir bitiş bulunur; Superprof da koreografiye başlamadan önce bu yapıyı analiz etmeyi öneriyor. Bu bölümleri sayım tablonda işaretle: giriş için, her kıta için, nakarat için kaç tane 8’lik var. Koreografinin iskeleti budur.

Sonra dansı bu yapının üstüne otur. Geri dönen bir nakarat aynı dans cümlesini çağırır: seyirci onu tanır, dansçılar da üç tekrar için onu bir kez öğrenir. Kıtalar varyasyonlara, küçük bir grubun dans ettiği bir bölüme ya da bir formasyon değişimine yer bırakır; köprü bir sürpriz ya da kontrast için doğru andır. İngiltere’de sınav kurumu AQA’nın yayımladığı GCSE dans programı bu biçimleri adlandırır: ikili (AB), üçlü (ABA), farklı bölümler arasında bir A bölümünün geri döndüğü rondo ya da dans bir hikâye anlattığında anlatısal biçim (narrative).

Başlangıca ve bitişe özen göster; seyircinin aklında kalan iki an bunlardır. Rhône fişi “tanınabilir, net” bir başlangıç ve bitiş ister ve her biri için üç soru sorar: nereden girilir (zaten sahnede mi, kulisten mi), kim girer (bütün grup, küçük gruplar, birbiri ardına) ve nasıl (aynı hareketlerle mi farklı hareketlerle mi, aynı hızda mı değil mi). Bitiş için de aynısı: sahnede hareketsiz, toplu halde, yerde ya da birbiri ardına çıkarak. Net biçimde tutulan bir son poz, belirsiz bir çıkıştan iyidir.

Hareket cümlesi, bir bütün oluşturan hareketler dizisidir; çoğu zaman bir ya da iki 8’lik sürer. Dansın fikrini taşıyan kısa bir motifle başla: bir kol hareketi, bir adım, kendine özgü bir ağırlık aktarımı. AQA’nın GCSE programı bunu koreografın tekniklerinin ilki yapar: “motif and development”, yani bir motif ve ardından onun geliştirilmesi. Hareketlerini bulmak için müzikten (bir vurgu net bir hareket, uzayan bir ses akışkan bir hareket çağırır), bir kelimeden, bir görüntüden ya da Rhône fişinin önerdiği gibi başka bir anlama büründürdüğün gündelik bir hareketten yola çık.

Sonra motifi kompozisyon teknikleriyle geliştir. Fransa’daki Nantes eğitim bölgesinin (académie de Nantes) pedagoji portalı yirmi kadarını sıralar; aralarında tekrar (bir hareketi birkaç kez yapmak), ters çevirme (cümleni tersten yapmak), kontrast (büyük ve küçük, hızlı ve yavaş), birikim (hareket ya da cümle eklemek), transpozisyon (aynı cümleyi yerde ve ayakta yapmak), kaskad (bir dansçıdan diğerine geçen ardışık hareketler), unison (aynı şeyi aynı anda yapmak) ve kanon (diğer dansçıların düzenli aralıklarla tekrarladığı bir hareket) var. Aynı 8’lik motif böylece tek bir yeni adım icat etmeden birkaç cümle verir.

Grubunun dans edebileceği cümleler seç. Basit bir koreografi icat ettiğinden çok tekrar eder: iyi seçilmiş, tekrarlanıp çeşitlendirilmiş iki üç cümle, ilk numara için çoğu zaman yeter. Her cümleyi öğretmeden önce müzikle kendin dans et, yüksek sesle say ve blok blok tablona yaz. Bir bölüm sayımlara tam oturmuyorsa hemen sadeleştir: bütün grup öğrendikten sonra bu çok daha zordur.

Cümleler yazıldıktan sonra herkesin onları nerede dans edeceğine karar ver. Formasyon, belirli bir anda tüm dansçıların konumudur: tek sıra, kaydırılmış iki sıra, bir V, bir çapraz, bir daire, küçük gruplar. Formasyonu rastgele değil, müzik bölüm değiştirdiğinde değiştir: yeni bir kıta, nakaratın gelişi ya da köprü doğal anlardır. Dansta diziliş nasıl yapılır rehberi yaygın şekilleri ve onları dansçı sayısına göre nasıl seçeceğini ayrıntılı anlatıyor.

Yerleşim okunurluğa da hizmet eder. AQA programı “manipulation of number”, yani dansçı sayısıyla oynamayı koreografın teknikleri arasında sayar; Nantes eğitim bölgesi de dansçı sayısını artırıp azaltmayı kendi listesine koyar: bütün grubun unison dans ettiği bir nakarat, üç kişinin dans ettiği bir kıtadan sonra çok daha güçlü vurur. En emin dansçıları bakışın düştüğü yere, merkeze ve öne koy; ikinci sıradakiler birinci sıradakilerin arasından görünsün diye sıraları kaydır.

Her formasyon değişimi, bir adım gibi sayılacak bir yoldur. Ona kesin bir vuruş sayısı (örneğin bir 8’lik) ve her dansçı için bir yol ver; iki yolun aynı anda aynı yerden geçmesini önle. En basit yer değiştirmeler dansçıların sırasını korur; sırayı karıştıranlar daha çok prova ister. Planına her formasyon için ulaşılması gereken sayımı not et: grubun birlikte varmasını sağlayan bu referanstır.

Koreografiyi parça parça öğret. Danc’Art dans okullarının yöntemini anlatıyor: 8’lik bloklara bölmek, hareketler doğallaşana kadar ilkini tekrarlamak, sonrakine geçmek, ardından ikisini birleştirmek. Her bloğu önce yavaşça ve müziksiz, sayarak, sonra müzikle göster. Gruba yüzün dönük gösteriyorsan hareketleri ayna gibi yap ve bunu söyle; yoksa dansçıların bir kısmı yanlış taraftan başlar. Herkesin yerini evde tekrar görebilmesi için planları elle kopyalamaktansa koreografiyi ekibinle paylaşmak daha iyidir.

Dansçılar öğrenirken “markalamalarına” (İngilizcede marking), yani hareketleri zıplamadan ve zorlamadan küçük boyutta yapmalarına izin ver. Psychological Science dergisinde yayımlanan ve Dance Informa dergisinin aktardığı, Santa Cruz’daki California Üniversitesi’nden bir çalışmada ileri düzeyde 38 klasik bale öğrencisine iki dizi öğretildi: biri tam hızda, öbürü markalanarak çalışıldı. Jüri üyeleri, markalanarak çalışılan diziye daha yüksek puan verdi. Yazarlar bunu yalnızca bir enerji tasarrufu olarak değil, zihinsel yükün hafiflemesi olarak yorumluyor. Tam yoğunluğu zaten oturmuş bölümlere sakla.

Gösteriden önce her şeyi baştan sona durmadan dans et. Buna genel prova denir: tiyatroda Fransızca Vikipedi onu seyircisiz, sırayla ve kesintisiz oynanan, süreyi ölçmeye ve koordinasyonu ayarlamaya yarayan bir prova olarak tanımlar; Fransızların “à l’allemande” dediği türü buna yerleşimleri de ekler. Takılan yerleri not et, sonra temizle: grubun birlikte olmadığı bölümleri sayım sayım yeniden çalış ve herkesin aynı vuruşta aynı kol açısına ve aynı bakış yönüne sahip olduğunu kontrol et. Gerçek sahnede bitir ki mesafeleri yeniden ayarlayabilesin.

Stancz, dansçıların yerleşimini hazırlamaya yarayan bir koreografi uygulamasıdır: onları ölçekli bir sahneye yerleştirir, formasyonları art arda dizersin; geçişler müziğine göre canlanır, yukarıdan 2D görünümde, 3D’de ve salondan. Bir bilgisayarın (PC ya da Mac) tarayıcısında kurulum gerektirmeden ve iPhone, iPad ve Android uygulaması olarak, aynı hesapla kullanılır. Her biri 4 formasyonlu 3 koreografiye kadar ücretsizdir, ötesi için ücretli bir abonelik var. Dansçı sayısına uyum sağlayan hazır şekiller olan 19 hazır formasyon sunar ve koreografi başına 500 dansçıya kadar kabul eder.

Bu rehberdeki yöntemde Stancz müzik, yerleşim ve aktarım aşamalarında devreye girer. Parçanı MP3 ya da WAV olarak içe aktarırsın: dalga formu zaman ekseni olur. “Dokunarak tempoyu bul (BPM)” BPM’i ölçer, “Formasyonları tempoya hizala” da süreleri vuruşlara hizalar. Müziğin her bölümü için bir formasyon oluşturur, onu yeniden adlandırır (“1. kıta”, “Nakarat”) ve süresini vermek için kenarını sürüklersin; oynatmada dansçılar bir formasyondan sonrakine kayar, fazla uzun bir yol ya da yolları kesişen iki dansçı hemen göze çarpar. Aktarmak için koreografiyi Ücretsiz planda da salt okunur paylaşırsın; “Beni vurgula” da her dansçının kendi noktasını öne çıkarır.

Stancz’ın yapmadıkları, açıkça: adımları senin yerine yazmaz. İçinde koreografi icat eden bir yapay zekâ yok; hareketler, sayımlar ve cümleler tablonda, defterinde ve bedeninde kalır; uygulama yalnızca alanla ve zamanla, yani kimin nerede ve ne zaman olduğuyla ilgilenir. PDF olarak dışa aktarmaz, aynı anda birden fazla kişinin düzenlemesine izin vermez ve bir okulu (kayıtlar, ders programı, ödemeler) yönetmez.